ભારતની ભૂગોળ: ખનિજ સંસાધન

ભારત ભૂગોળ

ખનિજ સંસાધન (Mineral Resources)

• વ્યાખ્યા: ખનિજ પૃથ્વીમાં કુદરતી રીતે નિર્મિત થતા પદાર્થો છે. તે મોટે ભાગે ઘન, અકાર્બનિક અને રવેદાર સંરચના ધરાવતા સજાતીય (Homogeneous) પદાર્થો છે, જેમનું નિશ્ચિત રાસાયણિક સંયોજન હોય છે.
• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • ખનિજ એ ક્ષયશીલ સંસાધન છે, જેનું નવીનીકરણ કરી શકાતું નથી.
  • ભારતમાં ખનિજોની સ્થિતિ સંતોષકારક છે અને દેશમાં 100 થી વધુ પ્રકારના ખનિજો મળે છે.
  • ભારતમાં મોટાભાગના ખનિજ ક્ષેત્રો દ્વીપકલ્પ ભારતમાં (પ્રાયદ્વીપીય ભારત) આવેલા છે.
  • ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, કર્ણાટક, ગુજરાત અને તમિલનાડુ ખનિજ સંસાધનની દ્રષ્ટિએ દેશના મહત્વના રાજ્યો છે.

ભારતમાં ખનિજ પટ્ટીઓ (Mineral Belts in India)

1. ઉત્તર-પૂર્વીય પઠારી ક્ષેત્રની પટ્ટી:
   • વિસ્તાર: છોટાનાગપુર પઠારના ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, છત્તીસગઢ અને ઓડિશા સુધી વિસ્તરેલી છે.
   • વિશેષતા: તે ભારતનો સૌથી વધુ સંસાધન સંપન્ન વિસ્તાર છે, જેને 'ભારતીય ખનિજનું હૃદયસ્થળ' (Mineral Heartland of India) કહેવામાં આવે છે.
   • છોટાનાગપુરના પઠારને ભારતનો 'રુર પ્રદેશ' પણ કહેવામાં આવે છે.
2. મધ્યવર્તી પટ્ટી:
   • વિસ્તાર: મધ્ય પ્રદેશ, પૂર્વી મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ અને તેલંગાણા સુધી વિસ્તરેલી છે.
   • વિશેષતા: ભંડારની દ્રષ્ટિએ આ ભારતનો બીજો સૌથી મહત્વનો વિસ્તાર છે, જ્યાં લોખંડ, કોલસો અને તાંબાના ભંડાર જોવા મળે છે.
3. ઉત્તર-પશ્ચિમી પટ્ટી (અરવલ્લી ક્ષેત્રની પટ્ટી):
   • વિસ્તાર: ગુજરાત અને રાજસ્થાનના અરવલ્લી પર્વતીય ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
   • વિશેષતા: અહીં તાંબુ, ઝીંક, બલુઆ પથ્થર, ગ્રેનાઈટ, આરસપહાણ (સંગમરમેર) અને જીપ્સમ જેવા ખનિજો પૂરતા પ્રમાણમાં મળે છે.
4. દક્ષિણી અને દક્ષિણ-પશ્ચિમી પટ્ટી:
   • વિસ્તાર: ગોવા, કર્ણાટકનું પઠારી ક્ષેત્ર અને તમિલનાડુના ઉચ્ચ વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.
   • વિશેષતા: કેરળમાં મોનોઝાઈટ અને થોરિયમના ભંડાર આવેલા છે. કર્ણાટકનું કુદ્રેમુખ અને ગોવા લોખંડના ઉત્પાદન માટે મહત્વના છે.

અન્ય મહત્વની વ્યાખ્યાઓ:

• ઉત્ખનન: જમીનની ઉપરના પડનું ખોદકામ.
• ખનન: ઊંડાઈ સાથે કરવામાં આવતું ખોદકામ.
• ખુલ્લી ખાણ: ઓછી ઊંડાઈવાળી ખાણો.
• કૂપ ખાણ: વધુ ઊંડાઈવાળી ખાણો.
• અયસ્ક (Ore): જે ખડકોમાં એક જ પ્રકારના ખનિજોનું કેન્દ્રીકરણ હોય તેને તે ખનિજની 'અયસ્ક' કહેવાય છે.

લૌહ અયસ્ક (Iron Ore) ના મુખ્ય પ્રકારો

• મેગ્નેટાઈટ (Magnetite): આનું રાસાયણિક સૂત્ર Fe3O4 છે.
• હેમેટાઈટ (Hematite): આનું રાસાયણિક સૂત્ર Fe2O3 છે.
• લિમોનાઈટ (Limonite): આનું રાસાયણિક સૂત્ર 2Fe2O33H2O છે.
• સિડેરાઈટ (Siderite): આનું રાસાયણિક સૂત્ર Fe2OCO3 છે.

તાંબુ (Copper)

• પ્રાપ્તિ સ્થાન: ભારતમાં તાંબું ધારવાડ અને કુડપ્પા સમયની પ્રાચીન રવેદાર સંરચનાઓ (ખડકો) માં મળી આવે છે.
• મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો: ભારતમાં રાજસ્થાન, ઝારખંડ, મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં તાંબું મળે છે.
• ઉત્પાદન અને ભંડાર (ક્રમ):
  • ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ મધ્ય પ્રદેશ અગ્રેસર રાજ્ય છે.
  • સંચિત ભંડારની દ્રષ્ટિએ રાજસ્થાન પ્રથમ ક્રમે છે.
• મહત્વની ખાણ: રાજસ્થાનમાં આવેલી ખેતડી તાંબાની જાણીતી ખાણ છે.

અબરખ (Mica)

• સ્વરૂપ અને પ્રાપ્તિ: અબરખ એક હલકું ખનિજ છે, જે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકોમાં સ્તરો (પડ) સ્વરૂપે મળી આવે છે.
• રંગ: તે સફેદ, કાળા અથવા લીલા રંગનું હોય છે.
• સફેદ અબરખ: સફેદ અબરખના ટુકડા 'પેગ્મેટાઈટ' નામના આગ્નેય ખડકોમાંથી મળે છે.
• ઉત્તમ પ્રકાર: સફેદ અબરખને 'રૂબી અબરખ' અથવા 'મસ્કોવાઈટ અબરખ' પણ કહેવામાં આવે છે, જે સૌથી ઉત્તમ કક્ષાનુંઅબરખ ગણાય છે.
• મુખ્ય ક્ષેત્રો: ઉત્પાદન અને સંચિત ભંડાર બંને દ્રષ્ટિએ આંધ્ર પ્રદેશ ભારતમાં અગ્રેસર રાજ્ય છે.

મેંગનીઝ (Manganese)

• સ્વરૂપ: તે સિલ્વરી ગ્રે (રૂપેરી ભૂખરા) રંગની કઠોર ધાતુ છે.
• પ્રાપ્તિ: તે મુખ્યત્વે ધારવાડ સંરચનાના ખડકોમાં મળી આવે છે.
• મુખ્ય અયસ્ક (Ores): તેના મુખ્ય અયસ્ક પાયરોલ્યુસાઇટ, સાઇલોમેલીન અને બ્રોનાઇટ છે.
• ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે જંગરોધી (Rust-proof) ઇસ્પાદ (Steel) બનાવવા, ડ્રાય બેટરી (શુષ્ક બેટરી), રંગ અને કાચ ઉદ્યોગ વગેરેમાં કરવામાં આવે છે.
• નિકાસ: ભારત મેંગનીઝનો એક અગ્રણી નિકાસકાર દેશ છે, જોકે ભારત મોટે ભાગે કાચા મેંગનીઝની જ નિકાસ કરે છે.
• ઉત્પાદન અને ભંડાર (ક્રમ):
  • ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ મધ્ય પ્રદેશ ભારતમાં પ્રથમ ક્રમે છે.
  • સંચિત ભંડારની દ્રષ્ટિએ ઓડિશા અગ્રણી રાજ્ય છે.
• મુખ્ય ક્ષેત્રો:
• કર્ણાટક: બેલ્લારી અને શિમોગા.
• ઓડિશા: ક્યોંઝર અને સુંદરગઢ.

બોક્સાઈટ (Bauxite)

• સ્વરૂપ: તે એલ્યુમિનિયમનું ઓક્સાઈડ છે. તેમાં રહેલા લોખંડના અંશને આધારે તેનો રંગ સફેદ, ગુલાબી કે લાલ હોઈ શકે છે.
• પ્રાપ્તિ: તે ટર્શિયરી કાળની સંરચનાઓ (ખડકો) માં મળી આવે છે.
• મુખ્ય ઉત્પાદક ક્ષેત્રો:
  • ઓડિશા: ઓડિશાના કાલાહાંડી અને કોરાપુટ જિલ્લા ભારતનું સૌથી મોટું બોક્સાઈટ ક્ષેત્ર છે.
  • ઝારખંડ: ઝારખંડના પલામુ અને લોહરદગામાં ઉચ્ચ કોટિનું (સારી ગુણવત્તાનું) બોક્સાઈટ મળે છે.
• ઉત્પાદન અને ભંડાર (ક્રમ):
• ઉત્પાદન અને સંચિત ભંડાર બંનેની દ્રષ્ટિએ ઓડિશા ભારતમાં અગ્રેસર રાજ્ય છે.

ચૂનાના પત્થર (Limestone):

• પ્રાપ્તિ સ્થાન: તે ગોંડવાના કાળને છોડીને લગભગ તમામ કાળના અવસાદી (Sedimentary) ખડકોમાં મળી આવે છે.
• ખડક સમૂહ: તે મુખ્યત્વે કુડપ્પા અને વિંધ્યન શૈલ સમૂહોમાં જોવા મળે છે.
• મુખ્ય ભંડાર (Reserve): ભારતમાં કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં ચૂનાના પત્થરના સૌથી વધુ સંચિત ભંડાર આવેલા છે.

સીસા (Lead):

• સીસું મુખ્યત્વે 'ગેલેના' નામના અયસ્ક (Ore) માંથી મેળવવામાં આવે છે.
• તે કુદરતમાં મુક્ત સ્વરૂપે મળી આવતું નથી.

જસત (Zinc):

• જસત મુખ્યત્વે અવસાદી ખડકોમાં મળી આવે છે.
• તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે લોખંડને જંગરોધી બનાવવા અને પોલિશ કરવા માટે થાય છે.
• અગ્રણી રાજ્ય: ઉત્પાદન અને સંચિત ભંડાર બંને દ્રષ્ટિએ રાજસ્થાન ભારતનું અગ્રેસર રાજ્ય છે.

ગ્રેફાઇટ (Graphite):

• પ્રાપ્તિ: ગ્રેફાઇટ મુખ્યત્વે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકોમાં મળી આવે છે.
• અન્ય નામ: તેને 'ક્રિસ્ટલ લાઇન કાર્બન' અને 'બ્લેક લેડ' પણ કહેવામાં આવે છે.
• ગુણધર્મ: તે કાર્બનનું એક અપરરૂપ છે.
• ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ પેન્સિલની લીડ બનાવવા અને પરમાણુ રિએક્ટરમાં 'મંદક' (Moderator) તરીકે કરવામાં આવે છે.
• અગ્રણી રાજ્યો:
  • ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ ઓડિશા અગ્રેસર છે.
  • સંચિત ભંડારની દ્રષ્ટિએ અરુણાચલ પ્રદેશ પ્રથમ ક્રમે છે.

સોનું (Gold):

• પ્રાપ્તિ: ભારતમાં સોનું ધારવાડ શૈલ (ખડકો) અને નદીઓની રેતીમાં 'પ્લેસર નિક્ષેપ' સ્વરૂપે મળી આવે છે.
• મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો: સોનાનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે કર્ણાટક અને ઝારખંડમાં થાય છે.
• મહત્વના ક્ષેત્રો:
  • કર્ણાટક: કોલાર, ચેમ્પિયન રીફ અને રાયચુર જિલ્લાનું હટ્ટી ક્ષેત્ર.
  • આંધ્ર પ્રદેશ: અનંતપુર અને ચિત્તૂર ક્ષેત્ર.
  • ઝારખંડ: સિંહભૂમ (પૂર્વી) અને સ્વર્ણ રેખા નદીના રેતીના કણોમાં સોનું મળી આવે છે.
• અગ્રણી રાજ્ય: ઉત્પાદન અને સંચિત ભંડાર એમ બંને રીતે કર્ણાટક અગ્રેસર રાજ્ય છે.

ભારતના ખનિજ સંસાધનો અને તેના ઉત્પાદન તથા સંચિત ભંડારમાં અગ્રેસર રાજ્યોની માહિતી નીચે મુજબના કોઠામાં આપેલ છે:

મુખ્ય ખનિજ	અગ્રણી રાજ્ય (ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ)	અગ્રણી રાજ્ય (સંચિત ભંડારની દ્રષ્ટિએ)
કોલસો (Coal)	ઓડિશા	ઝારખંડ
ક્રોમાઈટ (Chromite)	ઓડિશા	ઓડિશા
બોક્સાઈટ (Bauxite)	ઓડિશા	ઓડિશા
લૌહ-અયસ્ક (સમગ્ર) (Iron Ore)	ઓડિશા
હેમેટાઈટ (Hematite)	-	ઓડિશા
મેગ્નેટાઈટ (Magnetite)	-	કર્ણાટક
ટિન (Tin)	છત્તીસગઢ	હરિયાણા
મેંગનીઝ (Manganese)	મધ્ય પ્રદેશ	ઓડિશા
લિગ્નાઈટ (Lignite)	તમિલનાડુ	તમિલનાડુ
કાચું તેલ (Crude Oil)	રાજસ્થાન	અસમ
કુદરતી ગેસ (Natural Gas)	અસમ	અસમ
ગ્રેફાઇટ (Graphite)	ઓડિશા	અરુણાચલ પ્રદેશ
કોબાલ્ટ (Cobalt)	-	ઓડિશા
નિકેલ (Nickel)	-	ઓડિશા
ટંગસ્ટન (Tungsten)	-	કર્ણાટક
સીસા અને જસત (Lead & Zinc)	રાજસ્થાન	રાજસ્થાન
સોનું (Gold)	કર્ણાટક	કર્ણાટક
અભ્રક (Mica)	આંધ્ર પ્રદેશ	આંધ્ર પ્રદેશ
તાંબું (Copper)	મધ્ય પ્રદેશ	રાજસ્થાન
હીરા (Diamond)	મધ્ય પ્રદેશ	મધ્ય પ્રદેશ
જીપ્સમ (Gypsum)	રાજસ્થાન	રાજસ્થાન
ચાંદી (Silver)	રાજસ્થાન	રાજસ્થાન
કેડમિયમ (Cadmium)	રાજસ્થાન	-