ભારતની ભૂગોળ: ઉદ્યોગો

ભારત ભૂગોળ

ભારતના ઉદ્યોગો (Industries of India)

એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગ:

•  ભારતમાં એલ્યુમિનિયમનું પ્રથમ કારખાનું વર્ષ 1937માં પશ્ચિમ બંગાળના જે. કે. નગરમાં સ્થાપવામાં આવ્યું હતું.

સ્ટીલ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (SAIL): 

• આ સંસ્થાની સ્થાપના વર્ષ 1973માં કરવામાં આવી હતી.

સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ:

• ભારતમાં સુતરાઉ કાપડનું પ્રથમ સફળ કારખાનું વર્ષ 1854માં મુંબઈમાં સ્થપાયું હતું.
• કાપડ ઉદ્યોગ ભારતનો સૌથી પ્રાચીન ઉદ્યોગ છે.
• મુંબઈને 'ભારતના સુતરાઉ કાપડની રાજધાની' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જૂટ (શણ) ઉદ્યોગ:

• પ્રથમ કારખાનું વર્ષ 1855માં કોલકાતા નજીક રિષડામાં સ્થાપવામાં આવ્યું હતું.
• જૂટને 'સોનેરી રેસા' (Golden Fibre) પણ કહેવામાં આવે છે.
• આંતરરાષ્ટ્રીય જૂટ સંગઠનનું મુખ્ય મથક ઢાકા (બાંગ્લાદેશ) માં આવેલું છે.

ખાંડ ઉદ્યોગ: 

• ભારતની પ્રથમ ખાંડ મિલ વર્ષ 1903માં દેવરિયાના પ્રતાપપુરમાં સ્થાપવામાં આવી હતી.

સિમેન્ટ ઉદ્યોગ:

• ભારતમાં પ્રથમ સિમેન્ટ પ્લાન્ટ વર્ષ 1904માં ચેન્નાઈ, તમિલનાડુમાં સ્થાપવામાં આવ્યો હતો.
• સિમેન્ટ ઉદ્યોગનું પ્રથમ સફળ કારખાનું ગુજરાતના પોરબંદરમાં સ્થાપવામાં આવ્યું હતું.
• મધ્યપ્રદેશના સતના અને કટની સિમેન્ટ ઉદ્યોગ માટે પ્રખ્યાત છે.

કાગળ ઉદ્યોગ:

• કાગળનું પ્રથમ સફળ કારખાનું વર્ષ 1879માં લખનૌમાં અને 1881માં ટીટાગઢમાં સ્થાપવામાં આવ્યું હતું.
• હોશંગાબાદ (મધ્યપ્રદેશ) માં નોટ છાપવા માટેનો કાગળ બનાવવાનું કારખાનું આવેલું છે.
• મધ્યપ્રદેશનું નેપાનગર અખબારી કાગળ માટે જાણીતું છે.

ઊની કાપડ ઉદ્યોગ: 

• ભારતમાં ઊની કાપડની પ્રથમ મિલ વર્ષ 1876માં કાનપુરમાં શરૂ થઈ હતી.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતમાં સ્થાપિત મુખ્ય સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ

સ્ટીલ પ્લાન્ટ	સ્થાપના વર્ષ	સહયોગી દેશ
રાઉરકેલા (ઓડિશા)	1955	પશ્ચિમ જર્મની
ભિલાઈ (છત્તીસગઢ)	1955	સોવિયેત સંઘ (રશિયા)
દુર્ગાપુર (પશ્ચિમ બંગાળ)	1955	બ્રિટન
બોકારો (ઝારખંડ)	1964	સોવિયેત સંઘ (રશિયા)

ભારતની મુખ્ય એલ્યુમિનિયમ કંપનીઓ, તેમના સ્થાપના વર્ષ, સહયોગી દેશ અને પ્લાન્ટના સ્થાનની વિગત

એલ્યુમિનિયમ કંપની	સ્થાપના વર્ષ	સહયોગી દેશ	સ્થાન
BALCO	1965	સોવિયેત સંઘ	કોરબા (છત્તીસગઢ), કોયના (મહારાષ્ટ્ર)
NALCO	1981	ફ્રાન્સ	દામનજોડી (ઓડિશા), અંગુલ (ઓડિશા)
HINDALCO	1958	યુ.એસ.એ. (USA)	રેણુકૂટ (ઉત્તર પ્રદેશ)
INDALCO	1938	કેનેડા	જે. કે. નગર (પશ્ચિમ બંગાળ), મુરી (ઝારખંડ), અલવાયે (કેરળ)
MALCO	1965	ઈટલી	ચેન્નાઈ, મેટ્ટૂર, સેલમ (તમિલનાડુ)
VEDANTA	1976	જર્મની	ઝારસુગુડા (ઓડિશા)

ભારતમાં મહારત્ન કંપનીઓ (Maharatna Companies)

• કુલ સંખ્યા: હાલમાં ભારતમાં કુલ 14 મહારત્ન કંપનીઓ છે.
• મહારત્નનો દરજો મેળવવા માટેના માપદંડ:
  • કંપની શેરબજારમાં સૂચિબદ્ધ (Listed) હોવી જોઈએ.
  • કંપની પાસે પહેલાથી 'નવરત્ન' નો દરજો હોવો જોઈએ.
  • છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કંપનીનું સરેરાશ વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹25,000 કરોડ થી વધુ હોવું જોઈએ.
  • છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન કંપનીનો સરેરાશ વાર્ષિક ચોખ્ખો નફો (Net Profit) ₹5,000 કરોડ થી વધુ હોવો જોઈએ.

મુખ્ય મહારત્ન કંપનીઓની યાદી:

કંપનીનું નામ	સ્થાપના વર્ષ	દરજો મળ્યાનું વર્ષ	મુખ્ય મથક
સ્ટીલ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (SAIL)	1973	2010	નવી દિલ્હી
ઓઈલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (ONGC)	1956	2010	નવી દિલ્હી
ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (IOC)	1964	2010	નવી દિલ્હી
ભારત હેવી ઈલેક્ટ્રિકલ્સ લિમિટેડ (BHEL)	1964	2013	નવી દિલ્હી
નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ (NTPC)	1975	2010	નવી દિલ્હી
ગેસ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (GAIL)	1984	2013	નવી દિલ્હી
કોલ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CIL)	1975	2011	કોલકાતા
હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL)	1974	2019	મુંબઈ
પાવર ગ્રીડ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (PGCIL)	1989	2019	ગુરુગ્રામ
પાવર ફાયનાન્સ કોર્પોરેશન (PFC)	1986	2021	નવી દિલ્હી
રૂરલ ઈલેક્ટ્રિફિકેશન કોર્પોરેશન લિમિટેડ (REC)	1969	2022	નવી દિલ્હી
ઓઈલ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (OIL)	1959	2023	નોઈડા
હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL)	1940	2024	બેંગલુરુ
ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL)	1952	2017	મુંબઈ

નોંધ: ભારત સરકાર દ્વારા કંપનીઓને મહારત્નનો દરજો આપવાની શરૂઆત વર્ષ 2010 થી કરવામાં આવી હતી.

નવરત્ન કંપનીનો દરજ્જો મેળવવા માટેના પાત્રતાના માપદંડ 

• નફાકારકતા: કંપની છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન સતત નફામાં હોવી જોઈએ.
• સ્કોરિંગ: નવરત્નનો દરજો મેળવવા માટે નિર્ધારિત 100 સ્કોરમાંથી ઓછામાં ઓછો 60 સ્કોર મેળવવો જરૂરી છે.
• રોકાણની સ્વતંત્રતા: નવરત્નનો દરજ્જો ધરાવતી કંપનીઓ કેન્દ્ર સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વગર ₹1,000 કરોડ સુધીના રોકાણ પ્રસ્તાવો પર જાતે નિર્ણય લઈ શકે છે.
• યોજનાની શરૂઆત: નવરત્ન યોજનાની શરૂઆત વર્ષ 1997માં કરવામાં આવી હતી.
• વર્તમાન સ્થિતિ: હાલમાં ભારતમાં કુલ 26 નવરત્ન કંપનીઓ અને 59 મિનીરત્ન કંપનીઓ આવેલી છે.

ભારતમાં પરમાણુ ઊર્જા (Atomic Energy)

• પરમાણુ ઊર્જા આયોગની સ્થાપના: સૌપ્રથમ ઓગસ્ટ, 1948માં વૈજ્ઞાનિક અનુસંધાન વિભાગ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, 1 માર્ચ, 1958ના રોજ પરમાણુ ઊર્જા વિભાગમાં પરમાણુ ઊર્જા આયોગ (AEC) ની વિધિવત સ્થાપના થઈ હતી.
• પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE): તેની સ્થાપના 3 ઓગસ્ટ, 1954ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જે સીધી રીતે વડાપ્રધાનના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ કાર્ય કરે છે.
• કુલ ક્ષમતા: હાલમાં ભારતમાં 24 પરમાણુ ઊર્જા રિએક્ટરો કાર્યરત છે, જેની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા 8,180 મેગાવોટ છે.

ભારતમાં કાર્યરત પરમાણુ ઊર્જા મથકોની યાદી

સ્થાન	રાજ્ય	ક્ષમતા (મેગાવોટ)
નરોરા	ઉત્તર પ્રદેશ	440
રાવતભાટા	રાજસ્થાન	1180
તારાપુર	મહારાષ્ટ્ર	1400
કલ્પક્કમ	તમિલનાડુ	440
કુડનકુલમ	તમિલનાડુ	2000
કાકરાપાર	ગુજરાત	1880
કૈગા	કર્ણાટક	880
કુલ		8180

ભારતની મુખ્ય ખાણો અને તેના સ્થાન તેમજ ત્યાંથી મળી આવતા ખનિજો

ખાણનું નામ	સ્થાન (રાજ્ય)	મળી આવતું ખનિજ
ડિગ્બોઈ	અસમ	પેટ્રોલિયમ
બોમ્બે હાઈ	બોમ્બે	પેટ્રોલિયમ
સિંહભૂમિ	ઝારખંડ	લોહ અયસ્ક (Iron Ore)
રાનીગંજ	પશ્ચિમ બંગાળ	કોલસો
ઝરિયા	ઝારખંડ	કોલસો (બિટ્યુમિનસ)
ખેતડી	રાજસ્થાન	તાંબુ
કોડરમા	ઝારખંડ	બોક્સાઈટ
કોલાર, હટ્ટી	કર્ણાટક	સોનું
પન્ના	મધ્ય પ્રદેશ	હીરા
જાવર	રાજસ્થાન	જસતની ખાણ (Zinc Mine)

ખનિજો વિશે અન્ય વિશેષ માહિતી:

• કોલસો: કોલસાની સૌથી વધુ ખાણો ઝારખંડ રાજ્યમાં આવેલી છે.
• ટિન: ટિનના ઉત્પાદન માટે છત્તીસગઢ ભારતનું એકમાત્ર રાજ્ય છે.
• સોનું: ભારતમાં સોનું ધારવાડ શૈલો અને નદીઓની રેતીમાં 'પ્લેસર નિક્ષેપ' સ્વરૂપે મળી આવે છે.
• હીરા: મધ્ય પ્રદેશ હીરાના ઉત્પાદન અને સંચિત ભંડાર બંને દ્રષ્ટિએ અગ્રેસર રાજ્ય છે.
• તાંબુ: મધ્ય પ્રદેશ તાંબાના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ છે, જ્યારે રાજસ્થાન તેના સંચિત ભંડારમાં અગ્રેસર છે.

ભારતમાં ઊર્જા સંસાધનો (Energy Resources

ઊર્જા સંસાધનોને મુખ્યત્વે નીચેના આધારો પર વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

• પરંપરાગત ઉપયોગના આધારે:
  • પરંપરાગત બળતણ સ્ત્રોતો: આમાં અશ્મિભૂત ઈંધણ અને હાઈડ્રો પાવર (જળ વિદ્યુત) નો સમાવેશ થાય છે.
  • બિન-પરંપરાગત બળતણ સ્ત્રોતો: આમાં મુખ્યત્વે પરમાણુ ઊર્જાનો સમાવેશ થાય છે.
• સતત ઉપલબ્ધતાના આધારે:
• નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતો (Renewable): જે સ્ત્રોતો ક્યારેય ખૂટતા નથી, જેમ કે:
  • સૌર ઊર્જા
  • પવન ઊર્જા
  • જૈવ ઊર્જા (Bio Energy)
  • ભૂ-તાપીય ઊર્જા
  • તરંગ ઊર્જા
  • સમુદ્રતાપીય ઊર્જા
  • ભરતી ઊર્જા (Tidal Energy)
• બિન-નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતો (non-renewable): જે સ્ત્રોતોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને એકવાર વપરાયા પછી ફરીથી પ્રાપ્ત કરી શકાતા નથી.

ભારતમાં હાઇડ્રોજન ઊર્જા (Hydrogen Energy)

• ભવિષ્યના ઊર્જા સંસાધન તરીકે હાઇડ્રોજનને એક વૈકલ્પિક નવીનીકરણીય બળતણ તરીકે જોવામાં આવે છે.
• ભારતમાં આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ માટે 'રાષ્ટ્રીય હાઇડ્રોજન ઊર્જા બોર્ડ' (National Hydrogen Energy Board) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
• હાઇડ્રોજન ઊર્જા સંબંધિત વિષયો પર સતત સંશોધન અને અનુસંધાન કાર્ય બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાં ચાલી રહ્યું છે.
• ઓસ્ટ્રેલિયાની ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે લોખંડ અને નિકલ ધાતુઓનો ઉદ્દીપક (catalyst) તરીકે ઉપયોગ કરીને હાઇડ્રોજન મેળવવા માટે પાણીમાંથી ઓક્સિજનને અલગ કર્યો છે.
• નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોલર એનર્જી (National Institute of Solar Energy) હરિયાણાના ગુરુગ્રામમાં આવેલી છે.

ભારતમાં અખબારી કાગળ (Newsprint)

• પ્રથમ મિલ: ભારતમાં અખબારી કાગળ બનાવવાની પ્રથમ મિલ વર્ષ 1947માં મધ્ય પ્રદેશના 'નેપાનગર' ખાતે સ્થાપવામાં આવી હતી.
• મુખ્ય ઉત્પાદકો: દેશમાં અખબારી કાગળના અન્ય મુખ્ય ઉત્પાદકોમાં નીચે મુજબની સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે:
  • હિન્દુસ્તાન ન્યૂઝપ્રિન્ટ લિમિટેડ.
  • મૈસૂર પેપર મિલ્સ (ભદ્રાવતી).
  • તમિલનાડુ ન્યૂઝપ્રિન્ટ એન્ડ પેપર લિમિટેડ (વેલ્લોર).
• કાગળની આયાત: ભારત ખાસ પ્રકારની ગુણવત્તાવાળા કાગળ જેવા કે કરન્સી પ્રિન્ટિંગ પેપર, આઈવરી બોર્ડ અને વેજીટેબલ પાર્ચમેન્ટ પેપરની આયાત કરે છે.