ભારતીય બંધારણ: કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોની સંપૂર્ણ સમજૂતી

 કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધ

• કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધ ત્રણ વિષયો પર આધારિત છે:
  • વિધાન સંબંધ (અનુચ્છેદ 245-255)
  • પ્રશાસનિક સંબંધ (અનુચ્છેદ 256-263)
  • નાણાકીય (વિત્તીય) સંબંધ (અનુચ્છેદ 268-293)

વિધાન સંબંધ

• બંધારણના ભાગ-11માં અનુચ્છેદ 245-255 સુધી કેન્દ્ર અને રાજ્યોના વિધાન સંબંધોનો ઉલ્લેખ છે.
• અનુચ્છેદ 247: સંસદને અધિકાર છે કે તે સંઘ સૂચિના વિષય સંબંધિત કાયદાના સંદર્ભમાં વધુ સારા પ્રશાસન માટે કેટલાક વધારાના ન્યાયાલયોની સ્થાપના કરી શકે છે.
• અનુચ્છેદ 248: અવશિષ્ટ વિધાયી શક્તિઓ સંઘીય સંસદને આપવામાં આવી છે.
• અનુચ્છેદ 249: રાષ્ટ્રીય હિતમાં રાજ્ય સૂચિના કોઈ મામલાના સંબંધમાં કાયદો બનાવવાની સંસદની શક્તિ.
• અનુચ્છેદ 252: બે કે બેથી વધુ રાજ્યો માટે સહમતિથી કાયદો બનાવવાની સંસદની શક્તિ અને અન્ય કોઈ રાજ્ય દ્વારા આવા કાયદાને અપનાવવો.
• અનુચ્છેદ 258: કેટલાક મામલાઓમાં રાજ્યોને શક્તિઓ વગેરે પ્રદાન કરવાની સંઘની શક્તિ.
• અનુચ્છેદ 260: ભારતના બહારના ક્ષેત્રોના સંબંધમાં સંઘનો અધિકાર ક્ષેત્ર.
• અનુચ્છેદ 263: એક આંતરરાજ્ય પરિષદના સંબંધમાં જોગવાઈ.

પ્રશાસનિક સંબંધ

• બંધારણના ભાગ-11ના અંતર્ગત અનુચ્છેદ 256 થી 263 હેઠળ કેન્દ્ર અને રાજ્યોની વચ્ચે પ્રશાસનિક સંબંધોની જોગવાઈ છે.
• અનુચ્છેદ 257: સંઘ સરકાર કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં રાજ્યો પર નિયંત્રણ રાખે છે.

નાણાકીય સંબંધ

• બંધારણના ભાગ-12ના અંતર્ગત અનુચ્છેદ 268 થી 293 હેઠળ નાણાકીય સંબંધોની જોગવાઈ છે.
• અનુચ્છેદ 268: સંઘ દ્વારા લગાવવામાં આવે છે, પરંતુ રાજ્ય દ્વારા એકત્ર અને વિનિયોજિત કરવામાં આવતા શુલ્ક.
• અનુચ્છેદ 280: નાણાં આયોગ (વિત્ત આયોગ).

કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોની સમિતિઓ અને આયોગ

• સીતલવાડ સમિતિ (1966-69): પ્રશાસનિક સુધાર આયોગે કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોના અધ્યયન અને તેના પર સૂચન માટે એમ.સી. સીતલવાડની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની નિયુક્તિ કરી હતી.
  • મહત્ત્વપૂર્ણ સૂચન: આ સમિતિએ બંધારણમાં સંશોધન કર્યા વિના રાજ્યોને વધારાની સ્વાયત્તતા પ્રદાન કરવાની ભલામણ કરી.
• સરકારિયા આયોગ (1983): અધ્યક્ષ રણજીત સિંહ સરકારિયા હતા.
  • અન્ય સભ્યો: શિવરમન તથા એસ.આર. સેન.
  • મહત્ત્વપૂર્ણ સૂચન: કેન્દ્રને શક્તિશાળી હોવું જોઈએ અને આંતરરાજ્ય પરિષદની સ્થાપના થવી જોઈએ.
• પૂંછી આયોગ:
  • સ્થાપના: 2007
  • રિપોર્ટ: 2010
  • અધ્યક્ષ: મદન મોહન પૂંછી
  • મહત્ત્વપૂર્ણ સૂચન: રાજ્યપાલ પદ પર તે જ વ્યક્તિની નિયુક્તિ કરવામાં આવે, જેનો ક્ષેત્રીય દળ સાથે સંબંધ ન હોય.

નાણાં આયોગ (વિત્ત આયોગ)

• નાણાં આયોગનું ગઠન અનુચ્છેદ-280ના અંતર્ગત કરવામાં આવે છે.
• નાણાં આયોગનું ગઠન રાષ્ટ્રપતિ કરે છે.
• નાણાં આયોગમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા એક અધ્યક્ષ અને ચાર અન્ય સભ્યો નિયુક્ત કરવામાં આવે છે.
• પ્રથમ નાણાં આયોગ 1951માં ગઠિત થયું હતું, જેના અધ્યક્ષ કે.સી. નિયોગી હતા.
• 15મા નાણાં આયોગના અધ્યક્ષ એન. કે. સિંહ હતા.
• રાજ્ય નાણાં આયોગનું ગઠન અનુચ્છેદ-243 (I)ના અંતર્ગત કરવામાં આવે છે.
• વર્તમાનમાં 16મા નાણાં આયોગનું ગઠન થઈ ચૂક્યું છે, જેના અધ્યક્ષ અરવિંદ પનગઢિયા છે તથા તેનો કાર્યકાળ 1 એપ્રિલ, 2026થી શરૂ થઈને 5 વર્ષની અવધિ સુધી રહેશે.
• નાણાં આયોગના કાર્યો: કેન્દ્ર અને રાજ્યોની વચ્ચે વિભાજિત કરવામાં આવતા કરના શુદ્ધ આગમોનું વિતરણ અને ફાળવણી.

યોજના આયોગ/નીતિ આયોગ

• વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટ, 2014ના રોજ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી રાષ્ટ્રને સંબોધનમાં યોજના આયોગના નામ પર એક નવી સંસ્થા લાવવાની ઘોષણા કરી.
• નીતિ આયોગ ન તો બંધારણીય (સંવૈધાનિક) સંસ્થા છે અને ન તો વૈધાનિક (સાંવિઘિક) સંસ્થા છે.
• 1 જાન્યુઆરી, 2015ના રોજ એક નવી સંસ્થા, જેને રાષ્ટ્રીય ભારત પરિવર્તન સંસ્થાન (NITI) કહેવામાં આવ્યું, અસ્તિત્વમાં આવી, સામાન્ય રીતે તેને નીતિ આયોગ કહેવામાં આવે છે.
• તેનો અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે અને આ આયોગ કેન્દ્ર સરકારની સાથે-સાથે રાજ્ય સરકાર માટે પણ નીતિઓનું નિર્માણ કરે છે.
• આ આયોગ યોજનાના નિર્માણમાં સરકારને સલાહ આપશે.
• નીતિ આયોગ સરકારના થિંક ટેન્ક (Think Tank)ના રૂપમાં કાર્ય કરે છે.
• નીતિ આયોગના પ્રથમ સચિવ સિંધુ શ્રી ખુલ્લર હતા.
• નીતિ આયોગના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ અરવિંદ પનગઢિયા હતા.
• નીતિ આયોગના કાર્યો:
  • નીતિ અને કાર્યક્રમોની રૂપરેખા તૈયાર કરવી
  • સહયોગપૂર્ણ સંઘવાદને પ્રોત્સાહન આપવું
  • સંસાધન કેન્દ્ર અને જ્ઞાન કેન્દ્રના રૂપમાં કાર્ય કરવું
  • અનુવીક્ષણ અને મૂલ્યાંકન
• યોજના આયોગની સ્થાપના 15 માર્ચ, 1950ના રોજ થઈ હતી.
• જવાહરલાલ નહેરુ યોજના આયોગના પ્રથમ અધ્યક્ષ હતા.
• યોજના આયોગનું સ્થાન હવે નીતિ આયોગે લઈ લીધું છે.
• યોજના આયોગના પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ ગુલઝારી લાલ નંદા હતા.

રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ

• રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદની રચના 6 ઓગસ્ટ, 1952ના રોજ થઈ હતી.
• તેના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે અને તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ તેના સભ્યો હોય છે.
• રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદનું મુખ્ય કાર્ય કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર અને નીતિ આયોગ વચ્ચે સેતુ (પુલ) તરીકે કાર્ય કરવાનું હોય છે.