સંપૂર્ણ મૌર્યકાળનો ઈતિહાસ

અનુક્રમણિકા (Table of Contents)

• ૧. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય: મૌર્ય સામ્રાજ્યના સ્થાપક
• ૨. બિંદુસાર: 'અમિત્રઘાત' અને વિદેશી સંબંધો
• ૩. અશોક મહાન: કલિંગ યુદ્ધ અને ધમ્મ નીતિ
• ૪. અશોકના શિલાલેખો અને તેના મહત્વના સંદેશા
• ૫. મૌર્યકાલીન વહીવટી તંત્ર અને ૨૬ અધ્યક્ષો
• ૬. આર્થિક વ્યવસ્થા: કૃષિ, વેપાર અને મુદ્રા
• ૭. મૌર્યકાલીન સ્થાપત્ય અને અશોકના સ્તંભો

૧. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (322 ઈ.પૂ. - 298 ઈ.પૂ.)

મૌર્ય સામ્રાજ્યના સ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે ચાણક્યની મદદથી નંદ વંશનો અંત આણીને અખંડ ભારતનો પાયો નાખ્યો. તેણે સેલ્યુકસ નિકેટરને હરાવી કાબુલ અને કાંધાર જેવા પ્રદેશો જીત્યા. અંતિમ સમયમાં તેણે જૈન ધર્મ અપનાવી શ્રવણબેલગોલામાં દેહત્યાગ કર્યો.

૨. બિંદુસાર (298 ઈ.પૂ. - 273 ઈ.પૂ.)

ચંદ્રગુપ્તના પુત્ર બિંદુસારને 'અમિત્રઘાત' (શત્રુઓનો નાશ કરનાર) કહેવામાં આવતો હતો. તેના સમયમાં સીરિયા અને ઈજિપ્ત સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હતા. તેના દરબારમાં આજીવક સંપ્રદાયના વિદ્વાનો પણ હતા.

૩. અશોક મહાન (269 ઈ.પૂ. - 232 ઈ.પૂ.)

અશોકે કલિંગના ભયાનક યુદ્ધ બાદ 'ભેરીઘોષ' છોડી 'ધમ્મઘોષ' અપનાવ્યો. તેણે બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર માટે પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને શ્રીલંકા મોકલ્યા. અશોકને તેના શિલાલેખોમાં 'દેવાનામપ્રિય' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો છે.

૪. અશોકના શિલાલેખો

અશોકે પ્રજા સુધી પોતાનો સંદેશ પહોંચાડવા ૩૩ શિલાલેખો કોતરાવ્યા હતા. ૧૩મો શિલાલેખ સૌથી મહત્વનો છે કારણ કે તેમાં કલિંગ યુદ્ધના પસ્તાવાનો ઉલ્લેખ છે. આ શિલાલેખો સૌપ્રથમ ૧૮૩૭માં જેમ્સ પ્રિન્સેપે વાંચ્યા હતા.

૫. મૌર્યકાલીન વહીવટી તંત્ર

મૌર્ય શાસન અત્યંત કેન્દ્રીકૃત હતું. કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્ર મુજબ વહીવટ માટે ૨૬ અલગ-અલગ અધ્યક્ષો (વિભાગીય વડાઓ) હતા. જેમ કે, સીતાધ્યક્ષ (ખેતી), પણ્યાધ્યક્ષ (વેપાર) અને લવણાધ્યક્ષ (મીઠું).

૬. આર્થિક વ્યવસ્થા

મૌર્યકાળમાં કૃષિ, પશુપાલન અને વેપારને 'વાર્તા' કહેવામાં આવતી હતી. ચાંદીના સિક્કાઓને 'પણ' અથવા 'કાર્ષાપણ' કહેવાતા. રાજ્યની માલિકીની જમીનને 'સીતા-ભૂમિ' કહેવામાં આવતી હતી.

૭. મૌર્યકાલીન સ્થાપત્ય

અશોકના સ્તંભો મૌર્ય કળાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે. આ સ્તંભો ચુનારના પથ્થરમાંથી બનેલા એકાશ્મ (એક જ પથ્થરના) છે. સારનાથનો સિંહ સ્તંભ આપણું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક છે. આ ઉપરાંત અજંતાની ગુફાઓ અને સાંચીના સ્તૂપ પણ આ કાળની ભેટ છે.

સંપૂર્ણ મૌર્યકાળ

મૌર્ય વંશના મુખ્ય શાસક

• મૌર્ય રાજવંશના સંસ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય હતા. તેમના વિજયની સૂચના ગુપ્તકાળના લેખક 'વિશાખદત્ત'ના 'મુદ્રારાક્ષસ'માંથી મળે છે.

ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (322 ઈ.પૂ. - 298 ઈ.પૂ.)

• યુનાની વિદ્વાન પ્લૂટાર્ક અનુસાર, ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે 6 લાખની સેનાથી સંપૂર્ણ જંબુદ્વીપને કચડી નાખ્યો અને સામ્રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું.
• પ્રથમ ચરણ: તેણે સિંધુ નદી અને વ્યાસ નદી સુધી વિસ્તાર કર્યો.
• દ્વિતીય ચરણ: તેણે ઘનાનંદના સામ્રાજ્ય પર કબજો કર્યો, જેથી પૂર્વમાં તેની સીમા બંગાળ સુધી અને દક્ષિણમાં ગોદાવરી નદી સુધી પહોંચી ગઈ. બંગાળમાં બોગરા જિલ્લામાંથી પ્રાપ્ત 'મહાસ્થાન અભિલેખ' બંગાળ વિજયથી સંબંધિત છે.
• તૃતીય ચરણ (305 ઈ.પૂ.): સેલ્યુકસને પરાજિત કરીને કાબુલ, કાંધાર, બ્લુચિસ્તાન અને હેરાત પર કબજો કર્યો. ઉત્તર-પશ્ચિમમાં મૌર્યોની પશ્ચિમી સીમા હિન્દુકુશ ક્ષેત્ર સુધી પહોંચી ગઈ. બદલામાં સેલ્યુકસને 500 હાથી આપ્યા અને સેલ્યુકસે પોતાની પુત્રી હેલેનાના લગ્ન ચંદ્રગુપ્ત સાથે કર્યા.
• ચતુર્થ ચરણ: ગોદાવરી નદીથી દક્ષિણ તરફ કર્ણાટકમાં બ્રહ્મગિરિ સુધીના ભૂ-ભાગ પર નિયંત્રણ કર્યું.
• યુનાની રાજદૂત મેગસ્થનીઝ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના રાજ્યમાં રહેતો હતો અને તેણે 'ઈન્ડિકા' નામનું પુસ્તક લખ્યું.
• પુષ્યગુપ્ત (વૈશ્ય) સૌરાષ્ટ્રમાં ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો રાજ્યપાલ હતો, જેણે સુદર્શન તળાવનું નિર્માણ કરાવ્યું.
• ચંદ્રગુપ્ત જૈન ધર્મ અપનાવ્યા બાદ પોતાના ગુરુ જૈનમુનિ ભદ્રબાહુ સાથે શ્રવણબેલગોલામાં રહેવા લાગ્યો અને ત્યાં સંલેખનાથી શરીરનો ત્યાગ કર્યો.

બિંદુસાર (298 ઈ.પૂ.-273 ઈ.પૂ.)

• બિંદુસાર ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના પુત્ર અને ઉત્તરાધિકારી તરીકે 298 ઈ.પૂ.માં મગધની સત્તા પર આરુઢ થયા અને 'અમિત્રઘાત (શત્રુવિનાશક)'ની ઉપાધિ ધારણ કરી.
• તેને ભદ્રસાર અથવા મદ્રસાર અને સિંહસેનના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
• તેના દરબારમાં મિશ્રનો રાજદૂત ડાયમેક્સ અને યુનાનનો રાજદૂત ડાયનોસિસ રહેતા હતા.
• બિંદુસારના શાસનકાળમાં તક્ષશિલામાં બે વિદ્રોહ થયા જેનો દમન તેમના પુત્રો સુસીમ અને અશોકે કર્યો.
• સીરિયાઈ શાસક એન્ટિયોક્સ (પ્રથમ) અને બિંદુસાર વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હતા. બિંદુસારે સીરિયાઈ શાસક પાસેથી ત્રણ વસ્તુઓની માંગ કરી હતી: 

1. સૂકી અંજીર
2. અંગૂરી મદિરા
3.  દાર્શનિક

• જેમાંથી દાર્શનિક સિવાયની બે વસ્તુઓ મોકલી આપવામાં આવી હતી.
• મિશ્રનો રાજદૂત ડાયનોસિસ અને આજીવક સંપ્રદાયનો જ્યોતિષશાસ્ત્રી પિંગલ વત્સ બિંદુસારની રાજસભામાં જ હતા.
• ચંદ્રગુપ્તની જેમ જ બિંદુસારની રાજસભામાં પણ પ્રધાનમંત્રીનો દાયિત્વ ચાણક્ય પર જ રહ્યો.

અશોક મહાન (ઈ.પૂ. 269 - ઈ.પૂ. 232)

• વર્ષ ઈ.પૂ. 269 માં ઉજ્જૈનના રાજ્યપાલ તરીકે કાર્ય કરતા અશોકનો રાજ્યાભિષેક મગધના સમ્રાટ તરીકે થયો હતો.
• શરૂઆતમાં વિસ્તરણની નીતિ ચાલુ રાખીને, તેણે પોતાના શાસનના 9મા વર્ષમાં ઓડિશામાં કલિંગ પર વિજય મેળવ્યો. ત્યારબાદ તેણે વિસ્તરણની નીતિ છોડી દીધી અને ધમ્મનીતિ દ્વારા પોતાના સામ્રાજ્યને સ્થાપિત/સંગઠિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
• અશોકના શિલાલેખો અને સ્તંભલેખો પર ધમ્મનીતિનું વ્યાપક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ 13મા શિલાલેખમાં કલિંગ યુદ્ધના પશ્ચાત્તાપનું વર્ણન છે.
• તેમણે તેમના પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને ધમ્મના પ્રચાર માટે શ્રીલંકા મોકલ્યા હતા.

ધમ્મ પ્રચારક	સ્થાન/દેશ
મહેન્દ્ર	શ્રીલંકા
સંઘમિત્રા	શ્રીલંકા
મહારક્ષિત	યવન દેશ
મહાધર્મરક્ષિત	મહારાષ્ટ્ર
મજ્ઝિમ	હિમાલયવર્તી દેશ
મજ્ઝાનિતિ	કાશ્મીર તથા ગાંધાર
મહાદેવ	મહિષમંડલ (મૈસૂર)
સોના તથા ઉત્તરા	સુવર્ણ ભૂમિ

• કુલ 33 શિલાલેખો છે, જેમાં 14 મુખ્ય શિલાલેખો, 2 કલિંગ શિલાલેખો, 7 સ્તંભ શિલાલેખો અને કેટલાક લઘુ શિલાલેખો ઉપરાંત લઘુ સ્તંભ શિલાલેખો પણ સામેલ છે.
• મુખ્ય શિલાલેખો અફઘાનિસ્તાનમાં કંધાર, ઉત્તર-પશ્ચિમ પાકિસ્તાનમાં શાહબાઝગઢી અને મનસેહરાથી લઈને ઉત્તરમાં ઉત્તરાખંડ, પશ્ચિમમાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર, પૂર્વમાં ઓડિશા અને દક્ષિણમાં કર્ણાટક તથા આંધ્ર પ્રદેશમાં કુર્નૂલ જિલ્લા સુધી ફેલાયેલા છે.
• અશોકના શિલાલેખોને સૌપ્રથમ જેમ્સ પ્રિન્સેપે વર્ષ 1837 માં વાંચ્યા હતા.

અશોકના મુખ્ય શિલાલેખ અને તેનાથી સંબંધિત તથ્યો:

• પહેલો મુખ્ય શિલાલેખ: પ્રાણીઓની બલિ અને ઉત્સવના મેળાવડાની રજાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
• બીજો મુખ્ય શિલાલેખ: સામાજિક કલ્યાણથી સંબંધિત બાબતો, જેમ કે ચિકિત્સા, આવાસ, પીવાનું પાણી, વૃક્ષો વગેરેનું વર્ણન કરે છે.
• ત્રીજો મુખ્ય શિલાલેખ: બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ઉદારતાના વ્યવહારનું વર્ણન કરે છે.
• ચોથો મુખ્ય શિલાલેખ: પશુઓની હત્યા પર રોક, સાથે જ હિંસા અને અશોભનીય વ્યવહાર પર પ્રતિબંધ.
• પાંચમો મુખ્ય શિલાલેખ: પહેલીવાર પોતાના શાસનના 12મા વર્ષમાં ધમ્મ મહામત્તાની નિયુક્તિ અને તેના દ્વારા ધમ્મનો સંદેશ પ્રસારિત કરવાનું વર્ણન.
• છઠ્ઠો મુખ્ય શિલાલેખ: ધમ્મ-મહામત્તાઓ માટે એક નિર્દેશ છે. તેમને જણાવવામાં આવ્યું છે કે તેઓ કોઈપણ સમયે રાજા પાસે વહીવટી સૂચનો લાવી શકે છે.
• સાતમો મુખ્ય શિલાલેખ: તમામ સંપ્રદાયો વચ્ચે સહિષ્ણુતા માટેના અનુરોધનો સંદેશ.
• આઠમો મુખ્ય શિલાલેખ: સમ્રાટ દ્વારા ધમ્મ યાત્રાઓનો પ્રારંભ. બ્રાહ્મણો અને શ્રમણો પ્રત્યે યોગ્ય વર્તન કરવાનો ઉપદેશ.
• નવમો મુખ્ય શિલાલેખ: દાસ અને સેવકો પ્રત્યે શિષ્ટતાનો વ્યવહાર.
• દસમો મુખ્ય શિલાલેખ: આત્મ-મુગ્ધતાને નિંદનીય માને છે.
• અગિયારમો મુખ્ય શિલાલેખ: ધમ્મની નીતિની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા.
• બારમો મુખ્ય શિલાલેખ: સંપ્રદાયો વચ્ચે સહિષ્ણુતાની પુનઃ અપીલ.
• તેરમો મુખ્ય શિલાલેખ: કલિંગ વિજયનો ઉલ્લેખ અને યુદ્ધને બદલે ધમ્મ દ્વારા વિજયની અપેક્ષા.
• ચૌદમો મુખ્ય શિલાલેખ: અશોકની ધમ્મ નીતિનું લિપિબદ્ધકરણ અને ધર્મ પ્રશાસન સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ માહિતીનું વર્ણન.

અશોકને પ્રાપ્ત ઉપાધિ અને તેના સ્ત્રોત

ઉપાધિ	સ્ત્રોત
પિયદસી	દીપવંશ અને કાંધાર મુખ્ય શિલાલેખ
અશોક મૌર્ય	જૂનાગઢ શિલાલેખ
અશોકવર્ધન	પુરાણ
પિયદસી રાજામગધ	ભારૂ-બૈરાટ
અશોક	માસ્કી
દેવાનાંપ્રિય અશોક સમ્રાટ...	ગુર્જરા નિટૂર ઉદેગોલમ
પિયદસી સમ્રાટ	બરાબરની ગુફાઓ

મૌર્યકાળની વહીવટી વ્યવસ્થા

• મૌર્યકાળમાં રાજકીય શક્તિનો આધાર ધર્મશાસ્ત્રની સાથે-સાથે અર્થશાસ્ત્ર પણ બની ગયો. અશોકે પોતાના કલિંગ અભિલેખમાં ઘોષણા કરી કે 'બધી પ્રજા મારી સંતાન છે'.
• મૌર્ય શાસકો દ્વારા 'દેવાનામપિય્ય (દેવતાઓના પ્રિય)'ની ઉપાધિ લેવામાં આવી.
• કેન્દ્રીય વહીવટ: કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્રમાં 18 તીર્થ (ઉચ્ચ અધિકારીઓ) અને 27 અધ્યક્ષો (વિશિષ્ટ વિભાગોના પ્રમુખ)નું વિવરણ મળે છે.

કૌટિલ્યના અનુસાર 18 તીર્થ (ઉચ્ચ અધિકારી):

1. અમાત્ય/પુરોહિત: પ્રધાનમંત્રી અને મુખ્ય સલાહકાર.
2. સંમુખ/પ્રશાસ્તા: રાજાના અંગત સચિવ.
3. યુવરાજ: રાજાનો ઉત્તરાધિકારી.
4. સન્નિધાતૃ: કોષાગારનો પ્રમુખ.
5. સમાહતા: મહેસૂલ અધિકારી.
6. સેનાપતિ: યુદ્ધ વિભાગનો પ્રમુખ.
7. દુર્ગપાલ: રાજકીય દુર્ગ રક્ષકોનો અધ્યક્ષ.
8. આટવિક: વન વિભાગનો પ્રમુખ અધિકારી.
9. પણ્યાધ્યક્ષ: બજાર નિરીક્ષક.
10. અકર્ષ: વાણિજ્ય અને વેપાર વિભાગનો પ્રમુખ.
11. નાગરક: નગર વ્યવસ્થાનો નિરીક્ષક.
12. અન્તપાલ: રાજ્યની સીમાઓની રક્ષાનો પ્રમુખ.
13. દણ્ડપાર્ષદ/પ્રદેષ્ટા: ન્યાય વ્યવસ્થા અને દંડ પ્રક્રિયાનો સંચાલક.
14. વ્યાવહારિક: દીવાની ન્યાયાલયનો મુખ્ય ન્યાયાધીશ.
15. બલાધ્યક્ષ નાયક: સેનાનો પ્રમુખ.
16. કર્માતિક: ઉદ્યોગો અને કારખાનાઓનો મુખ્ય નિરીક્ષક.
17. દૌવારિક: રાજમહેલોની દેખરેખ રાખવાવાળો.
18. અન્તર્વામ્શિક: શાહી પરિવારના મામલાઓ પર નજર રાખતો.

કૌટિલ્યના અનુસાર 26 અધ્યક્ષ (વિશેષ કાર્યોના વિભાગ પ્રમુખ):

1. સુનાધ્યક્ષ (સોનીનું કાર્ય), 
2. સૂનાધ્યક્ષ (કતલખાનાનો અધ્યક્ષ), 
3. લોહાધ્યક્ષ (લુહાર અને ધાતુકર્મીઓના કાર્યનો નિરીક્ષક), 
4. કાષ્ઠાધ્યક્ષ (લાકડાના કાર્યનો નિરીક્ષક), 
5. લવણાધ્યક્ષ (મીઠાના ઉત્પાદન અને વિતરણ પર નજર રાખતો), 
6. પણ્યાધ્યક્ષ (બજાર નિરીક્ષક), 
7. ગણિકાઅધ્યક્ષ (ગણિકાઓની દેખરેખ રાખવાવાળો અધિકારી), 
8. આયાધ્યક્ષ (આવક અને મહેસૂલની દેખરેખ રાખતો), 
9. ધનાધ્યક્ષ (મુદ્રા વ્યવસ્થાનો નિરીક્ષક), 
10. કોષ્ઠાધ્યક્ષ (ભંડારણ અને ગોદામોની દેખરેખ રાખતો), 
11. અન્નાધ્યક્ષ (અન્ન અને અનાજની વ્યવસ્થા કરતો), 
12. સૂરાધ્યક્ષ (દારૂ-નિર્માણ અને વેચાણનો નિરીક્ષક), 
13. વિવિતાધ્યક્ષ (વન ક્ષેત્રોનો સંચાલક), 
14. સિંહાધ્યક્ષ (શાહી પશુઓના પાલન-પોષણનું કાર્ય કરતો), 
15. ગ્રામાધ્યક્ષ (ગામનો પ્રમુખ અધિકારી), 
16. પથાધ્યક્ષ (રસ્તાઓની દેખરેખ), 
17. અરણ્યાધ્યક્ષ (જંગલોની સુરક્ષા), 
18. અસ્થાનાધ્યક્ષ (વિશ્રામ સ્થળોની દેખરેખ), 
19. યાત્રાધ્યક્ષ (યાત્રીઓની સુવિધા અને દેખરેખનું કાર્ય), 
20. શુલ્કાધ્યક્ષ (કર વસૂલવા અને સીમા શુલ્કનું કાર્ય), 
21. મુદ્રાધ્યક્ષ (મુદ્રણ અને મુદ્રા નિયંત્રણનો અધિકારી), 
22. સૈન્યાધ્યક્ષ (સેનાના નાના વિભાગોનું નિરીક્ષણ કરતો), 
23. કારાગૃહાધ્યક્ષ (જેલ અને કેદીઓની દેખરેખ રાખતો), 
24. સીમાધ્યક્ષ (સીમાઓની આર્થિક ગતિવિધિઓનું નિરીક્ષણ કરતો), 
25. હાટકાધ્યક્ષ (સોના-ચાંદીની ખાણોનું સંચાલન કરતો) અને 
26. દેવતાધ્યક્ષ (ધાર્મિક સ્થાનોનો પ્રમુખ).

• પ્રાંતીય વહીવટ: પ્રાંતીય વહીવટ કુમાર અથવા આર્ય પુત્રના હેઠળ હતો.
• જિલ્લા વહીવટ: યુક્ત (લેખપાલ), રજ્જુક (ભૂ-મહેસૂલ વહીવટ) તથા પ્રાદેશિક (સામાન્ય વહીવટ) નામના અધિકારીઓ હતા.
• મૌર્ય વંશનો અંતિમ શાસક બૃહદ્રથ હતો, જેની હત્યા તેના સેનાપતિ પુષ્યમિત્ર શુંગ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેનાથી ઈ.પૂ. 322 થી ઈ.પૂ. 185 સુધી ચાલી આવતી મૌર્ય વંશની શક્તિશાળી પરંપરાનો અંત આવ્યો.

મૌર્યકાળની આર્થિક વ્યવસ્થા

• અર્થવ્યવસ્થાના મુખ્ય ત્રણ સ્તંભોને 'વાર્તા' કહેવામાં આવતા હતા:
  • કૃષિ
  • ઉદ્યોગ
  • વાણિજ્ય અને વેપાર
• કૌટિલ્ય અનુસાર, 'ક્ષેત્રક' ભૂમિ-માલિક જ્યારે 'ઉપવાસ' ખેડૂતને કહેવામાં આવતો હતો.
• રાજ્યએ કૃષિ અને શિલ્પમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હોવાથી દ્વિતીય નગરીકરણને વધુ મજબૂત કરવામાં આવ્યું.
  • રાજ્યની પોતાની ભૂમિ હતી, જેને 'સીતા-ભૂમિ' કહેવામાં આવતી હતી.
  • આ ભૂમિમાં 'સીતાધ્યક્ષ' નામના અધિકારીના હેઠળ ખેતી કરાવવામાં આવતી હતી.
• રાજ્ય વેપારમાં પણ ભાગ લેતું હતું અને રાજ્યની વસ્તુઓ 'રાજ્યપણ' કહેવાતી હતી.
• આ કાળમાં આંતરિક અને બાહ્ય એમ બંને પ્રકારનો વેપાર થતો હતો.
• પરિવહન માટે જળ અને સ્થળ એમ બંને માર્ગોનો ઉપયોગ થતો હતો.
• વેપારી જહાજોનું નિર્માણ આ કાળનો મુખ્ય ઉદ્યોગ માનવામાં આવતો હતો.
• વેપાર પરના મુખ્ય શુલ્ક (કર):
  1. બાહ્ય (સ્વદેશી વસ્તુઓ પર લાગતો શુલ્ક)
  2. આધિત્ય (વિદેશી વસ્તુઓ પર લાગતો શુલ્ક)
  3. અભ્યાંતર (રાજધાનીમાં લેવામાં આવતો શુલ્ક)
• મૌર્ય કાળની મુખ્ય મુદ્રાઓ:
  • સોનામાંથી બનેલી મુદ્રાઓ: નિષ્ક અને સુવર્ણ
  • ચાંદીમાંથી બનેલી મુદ્રાઓ: પણ, કાર્ષાપણ
  • તાંબામાંથી બનેલી મુદ્રાઓ: માષક, કાકણિ
• મૌર્ય કાળના મુખ્ય વ્યાપારિક સંગઠનો:
• શ્રેણી: કારીગરોનું સંગઠન
• નિગમ: વેપારીઓનું સંગઠન
• સંઘ: મહાજનોનું સંગઠન
• 'શ્રેણી' ન્યાયાલયના પ્રમુખને 'મહાશ્રેષ્ઠિ' કહેવામાં આવતા હતા.

મૌર્યકાલીન સ્થાપત્ય (Mauryan Architecture)

• બિન-બ્રાહ્મણ પંથો દ્વારા પ્રેરિત સ્તંભ: અશોકના સ્તંભો ચુનાર પથ્થર દ્વારા બનેલા એકાશ્મ (એક જ પથ્થરમાંથી કોતરેલા) સ્તંભ છે. તેનો પ્રથમ ભાગ યષ્ટિ, બીજો ભાગ ગાવદ્રુમ લાટ યષ્ટિના અંતમાં ઊંધું કમળ અને તેની ઉપર એક ચોકી અને ચોકીની ઉપર સામાન્ય રીતે પશુ - હાથી, સિંહ, ઘોડા, સાંઢ વગેરે હોય છે.
• નોંધ: સારનાથના અશોક સ્તંભની ચોકી પર ચક્ર અને ઉપર ચાર સિંહ એકબીજાની પીઠ અડાડીને બેઠેલા છે. ભારત સરકાર દ્વારા આ જ ધર્મ ચક્રને 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ અપનાવવામાં આવ્યું. ફલકની નીચે મુંડકોપનિષદની પંક્તિ 'સત્યમેવ જયતે' દેવનાગરી લિપિમાં લખેલી છે.
• સ્તૂપ: એક અર્ધવર્તુળાકાર/ગુંબજાકાર સંરચના, જેમાં શબ/શવાવશેષોને દફનાવવામાં આવે છે. બુદ્ધના અસ્થિઓને વિવિધ સ્તૂપોમાં દફનાવવામાં આવ્યા.
• ચૈત્ય: ચૈત્ય બૌદ્ધોનું પૂજા ગૃહ હતું. મોટાભાગના ચૈત્યો પહાડોને કાપીને બનાવવામાં આવ્યા હતા, જોકે ઈંટોથી બનેલા કેટલાક ચૈત્યોના ઉદાહરણો મળે છે. 'ચૈત્ય'ની બનાવટ સામાન્ય રીતે લંબચોરસ હતી; પરંતુ તેનો અંતિમ ભાગ અર્ધવર્તુળાકાર હતો. તેના કેન્દ્રમાં પણ એક સ્તૂપ બનાવવામાં આવતો હતો. સ્તૂપ પર સૂર્યનો પ્રકાશ પડતો રહે તે માટે ગુફાની છતને ઘોડાની નાળના આકારની કાપવામાં આવતી હતી. તેને 'ચૈત્ય બારી' કહેવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ - અજંતા, નાસિક, એલોરા વગેરે.
• વિહાર: વિહાર ભિક્ષુઓનું નિવાસ સ્થળ હતું, જે સામાન્ય રીતે ચૈત્યની નજીક બનાવવામાં આવતું હતું. આ કાળમાં મોટી સંખ્યામાં વિહારોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. તેમની સંખ્યા 100 થી વધુ હતી.