16 મહાજનપદ અને મગધ સામ્રાજ્યનો વિકાસ

અનુક્રમણિકા (Table of Contents)

• ૧. ૧૬ મહાજનપદ અને તેમની રાજધાનીઓ
• ૨. ભારતનો રાજકીય ઇતિહાસ: ૬ઠ્ઠી સદી ઈ.પૂ.
• ૩. સૌથી શક્તિશાળી મહાજનપદો અને ગણતંત્રો
• ૪. મગધ સામ્રાજ્યનો ઉત્કર્ષ અને કારણો
• ૫. મગધના મુખ્ય વંશો: હર્યક, શિશુનાગ અને નંદ વંશ
• ૬. બિંબિસાર, અજાતશત્રુ અને મહાપદ્મનંદ
• ૭. સિકંદરનું ભારત પર આક્રમણ અને હાઇડેસ્પીજનું યુદ્ધ

૧. ૧૬ મહાજનપદ અને તેમની રાજધાનીઓ

બૌદ્ધ ગ્રંથ 'અંગુત્તરનિકાય' અને જૈન ગ્રંથ 'ભગવતી સૂત્ર'માં ૧૬ મહાજનપદોનો ઉલ્લેખ છે. જેમાં મગધ, કાશી, કોસલ, અને વજ્જિ જેવા રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. દક્ષિણ ભારતનું એકમાત્ર મહાજનપદ 'અશ્મક' હતું.

૨. ભારતનો રાજકીય ઇતિહાસ: ૬ઠ્ઠી સદી ઈ.પૂ.

આ કાળમાં લોખંડના વધતા ઉપયોગને કારણે કૃષિ અને અર્થતંત્રમાં મોટા પરિવર્તનો આવ્યા. પરિણામે કબીલાઈ વ્યવસ્થા તૂટી અને નગરોનું નિર્માણ શરૂ થયું, જેને 'બીજું શહેરીકરણ' પણ કહેવામાં આવે છે.

૩. સૌથી શક્તિશાળી મહાજનપદો અને ગણતંત્રો

૧૬ માંથી ૧૪ રાજ્યોમાં રાજતંત્ર હતું, જ્યારે વજ્જિ અને મલ્લમાં ગણતંત્રાત્મક વ્યવસ્થા હતી. વૈશાલીના લિચ્છવી ગણતંત્રને વિશ્વનું પ્રથમ ગણતંત્ર માનવામાં આવે છે.

૪. મગધ સામ્રાજ્યનો ઉત્કર્ષ

મગધની ભૌગોલિક સ્થિતિ, લોખંડના ભંડારો અને પહાડીઓથી રક્ષાયેલી રાજધાની તેને શક્તિશાળી બનાવવામાં મહત્વની રહી. બૃહદ્રથ વંશથી શરૂ થયેલી સત્તા હર્યક વંશ સુધીમાં અખંડ ભારતના પાયા સમાન બની.

૫. મગધના મુખ્ય વંશો

હર્યક વંશ (બિંબિસાર), શિશુનાગ વંશ (કાલાશોક) અને નંદ વંશ (મહાપદ્મનંદ) એ મગધના પાયા મજબૂત કર્યા. હર્યક વંશને 'પિતૃહંતા વંશ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

૬. પ્રતાપી શાસકો

બિંબિસારે વૈવાહિક સંબંધો દ્વારા સામ્રાજ્ય વધાર્યું, જ્યારે અજાતશત્રુએ યુદ્ધો દ્વારા. નંદ વંશના મહાપદ્મનંદને 'સર્વક્ષત્રાંતક' કહેવામાં આવતો હતો, કારણ કે તેણે તમામ ક્ષત્રિયોનો નાશ કર્યો હતો.

૭. સિકંદરનું આક્રમણ

૩૨૬ ઈ.પૂ.માં સિકંદરે ભારત પર આક્રમણ કર્યું. ઝેલમ નદીના કિનારે રાજા પોરસ સાથે તેનું પ્રખ્યાત 'હાઇડેસ્પીજનું યુદ્ધ' લડાયું હતું. સિકંદરના ગુરુ જગવિખ્યાત તત્વચિંતક અરસ્તૂ (Aristotle) હતા.

મહાજનપદ	રાજધાની
અવંતિ	ઉત્તરી અવંતિ - ઉજ્જયિની
	દક્ષિણી અવંતિ - મહિષ્મતી
અંગ	ચંપા
અશ્મક	પોટન અથવા પોટલી (દક્ષિણ ભારતનું એકમાત્ર મહાજનપદ)
ચેદિ/ચેતિ	સોત્થિવતી/શુક્તિમતિ
ગાંધાર	તક્ષશિલા
કાશી	વારાણસી
કોસલ/કોશલ	શ્રાવસ્તી/અયોધ્યા
કુરુ	ઇન્દ્રપ્રસ્થ
કંબોજ	રાજપુર/હાટક
મગધ	રાજગૃહ/ગિરિવ્રજ (દક્ષિણી બિહાર)

મલ્લ	કુશીનગર અને પાવા
મત્સ્ય	વિરાટ નગર
પાંચાલ	ઉત્તરી પાંચાલ - અહિચ્છત્ર
	દક્ષિણી પાંચાલ - કાંપિલ્ય
સૂરસેન/શૂરસેન	મથુરા
વજ્જિ (વૃજિ)	વૈશાલી (ઉત્તરી બિહાર)
વત્સ	કૌશાંબી

પ્રારંભિક ભારતીય ઇતિહાસમાં છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેને એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તનકારી કાળ માનવામાં આવે છે. આ કાળને સામાન્ય રીતે પ્રારંભિક રાજ્યો, નગરો, લોખંડના વધતા ઉપયોગ અને સિક્કાઓના વિકાસ સાથે જોડવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે ભારતનો રાજકીય ઇતિહાસ છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેથી શરૂ થયો હતો. છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેમાં લોખંડના વ્યાપક ઉપયોગને કારણે કૃષિ તથા અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તન આવ્યું હતું. આ પરિવર્તનોના પરિણામે જ ઋગ્વેદિક કબીલાઈ જન-જીવનમાં તિરાડ પડવા લાગી તથા ક્ષેત્રીય ભાવનાના જાગૃત થવાથી નગરોના નિર્માણની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ. પરિણામે ઉત્તરવૈદિક કાળના જનપદ મહાજનપદમાં પરિવર્તિત થવા લાગ્યા.

મહાજનપદોની કુલ સંખ્યા ૧૬ હતી.ગૌતમ બુદ્ધના જન્મ પહેલાં જ આ ૧૬ મહાજનપદોનું નિર્માણ થઈ ચૂક્યું હતું.બૌદ્ધ ગ્રંથ 'અંગુત્તરનિકાય' તથા જૈન ગ્રંથ 'ભગવતી સૂત્ર'માં ૧૬ મહાજનપદોના નામનું વિવરણ મળે છે.

• બૌદ્ધ ગ્રંથ 'મહાવસ્તુ'માં પણ ૧૬ મહાજનપદોની સૂચિ મળે છે.
• ૧૬ મહાજનપદોમાંથી ૧૦ મહાજનપદ ગંગા ઘાટીમાં સ્થિત હતા.
• પ્રત્યેક મહાજનપદની રાજધાની હતી જેને સામાન્ય રીતે કિલ્લાથી ઘેરવામાં આવતી હતી.
• ૧૬ મહાજનપદોમાંથી ૧૪માં રાજતંત્રાત્મક વ્યવસ્થા હતી, જ્યારે ૨ (વજ્જિ તથા મલ્લ)માં ગણતંત્રાત્મક વ્યવસ્થા હતી.
• ૧૬ મહાજનપદોમાંથી અશ્મક જ એકમાત્ર એવું મહાજનપદ હતું, જે ગોદાવરી નદીના કિનારે દક્ષિણ ભારતમાં સ્થિત હતું.
• ૧૬ મહાજનપદોમાંથી ૪ સૌથી શક્તિશાળી મહાજનપદ (મગધ, કોસલ/કોશલ, વત્સ અને અવંતિ) હતા.
• છઠ્ઠીથી ચોથી સદી ઈસા પૂર્વેમાં મગધ (આધુનિક બિહાર) મહાજનપદ સૌથી શક્તિશાળી મહાજનપદ બની ગયું હતું.
• મહાપરિનિર્વાણ સૂત્રમાં ૬ મહાનગરોનું વિવરણ મળે છે, જે નીચે મુજબ છે:
1. ચંપા
2. કાશી
3. કૌશાંબી
4. રાજગૃહ
5. સાકેત
6. શ્રાવસ્તી

ગૌતમ બુદ્ધના સમયના ગણતંત્ર/બૌદ્ધ સાહિત્યમાં વર્ણિત ગણતંત્ર

બુદ્ધ કાળમાં ૧૬ મહાજનપદો ઉપરાંત ગંગા ઘાટીમાં અનેક ગણતંત્રોના અસ્તિત્વના પ્રમાણ પ્રાપ્ત થાય છે.

ગૌતમ બુદ્ધના સમયમાં ગણતંત્રોની કુલ સંખ્યા ૧૦ હતી, જે નીચે મુજબ છે:

1. કપિલવસ્તુના શાક્ય
2. સુમસુમાર પર્વત/સુમસુમગિરિના ભગ્ગ
3. અલકપ્પના બુલી
4. કેસપુત્તના કલામ
5. રામગ્રામના કોલિય
6. પાવાના મલ્લ
7. કુશીનારાના મલ્લ
8. પિપ્પલિવનના મોરિય
9. વૈશાલીના લિચ્છવી
10. મિથિલાના વિદેહ

નોંધ:

૧. આ ૧૦ ગણતંત્રોમાં ૮ વજ્જિના અને ૨ મલ્લના આધીન હતા.

૨. પાવા તથા કુશીનારાના મલ્લોને 'કકુત્થ નદી' એક-બીજાથી અલગ કરતી હતી.

૩. વૈશાલીના લિચ્છવી ગણતંત્રને વિશ્વનું પ્રથમ ગણતંત્ર માનવામાં આવે છે.

મગધ સામ્રાજ્યનો ઉત્કર્ષ :

મગધ બુદ્ધ કાળ અને પરવર્તી કાળમાં ઉત્તરી ભારતનું સૌથી શક્તિશાળી તથા એક સમૃદ્ધ સામ્રાજ્ય હતું. મગધની સ્થિતિ મૂળ રૂપથી દક્ષિણ બિહારના ક્ષેત્રમાં હતી. મગધના એક સામ્રાજ્યવાદી શક્તિના રૂપમાં ઉદયના મુખ્ય કારણોમાં તેની રાજધાનીની પાંચ પહાડીઓથી ઘેરાયેલી સામરિક મહત્ત્વની સ્થિતિ, બહેતર સંચાર-તંત્ર, વિસ્તૃત ઉપજાઉ મેદાન, વ્યાપાર હેતુ અનુકૂળ દશા, લોહ ભંડાર અને ખનીજ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા તથા શાસકો દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી નીતિઓ ઇત્યાદિ પ્રમુખ હતા. માનવામાં આવે છે કે મગધ પર હર્યક વંશથી પૂર્વ બૃહદ્રથ નામક એક વંશનું શાસન હતું. બૃહદ્રથ વંશના પ્રમુખ શાસકોમાં બૃહદ્રથ, જરાસંધ જરાસંઘ તથા રિપુજંય હતા.

ભૌગોલિક વિસ્તાર :

• મગધની સીમા પૂર્વમાં ચંપાથી લઈને પશ્ચિમમાં સોન નદી સુધી તથા ઉત્તરમાં ગંગા નદીથી લઈને દક્ષિણમાં વિંધ્ય પર્વત સુધી વિસ્તૃત હતી.
• સમય જતાં મગધની રાજધાનીનું સ્થળાંતરણ પાટલિપુત્રમાં થયું.
• મગધ રાજ્યે તે સમયના શક્તિશાળી રાજ્યો કોસલ/કોશલ, વત્સ અને અવંતિને પોતાનામાં ભેળવી દીધા હતા. આ પ્રકારે મગધ રાજ્યનો વિસ્તાર અખંડ ભારત તરીકે થયો, જેને 'મગધ સામ્રાજ્યના ઉત્કર્ષ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

મગધ સામ્રાજ્યના મુખ્ય વંશ

હર્યક વંશ (શાસનકાળ: 544 ઈ.પૂ. - 412 ઈ.પૂ.)

• સ્થાપક: બિંબિસાર
• નોંધ:
  1. હર્યક વંશને 'પિતૃહંતા વંશ'ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
  2. 'બિંબિસાર'ને મગધ સામ્રાજ્યનો વાસ્તવિક સંસ્થાપક પણ માનવામાં આવે છે.

હર્યક વંશના મુખ્ય શાસક

• બિંબિસાર (શાસનકાળ: 544 ઈ.પૂ. - 492 ઈ.પૂ.)
  • બિંબિસાર હર્યક વંશનો પ્રથમ શાસક હતો. જૈન સાહિત્યમાં બિંબિસારને 'શ્રેણિક/શ્રોણિક' કહેવામાં આવ્યો છે.
  • નોંધ: મત્સ્ય પુરાણમાં બિંબિસારને 'ક્ષેત્રૌજસ' કહેવામાં આવ્યું છે.
  • બિંબિસારના શાસનકાળમાં મગધે એક વિશિષ્ટ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. બિંબિસારે પહેલીવાર મગધમાં મજબૂત શાસન-વ્યવસ્થાનો પાયો નાખ્યો.
  • બિંબિસારે પોતાના રાજ્યનો પાયો વૈવાહિક સંબંધો દ્વારા રાખ્યો હતો અને તેનો વિસ્તાર પણ કર્યો હતો. બિંબિસારે પોતાના જીવનમાં 3 લગ્ન કર્યા હતા, જેના પરિણામે તેને વિશાળ રાજકીય પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થઈ.
  • બિંબિસારે અંગ રાજ્યના શાસક બ્રહ્મદત્તને હરાવીને, અંગ રાજ્યને મગધ રાજ્યમાં ભેળવી દીધું હતું તથા પોતાના પુત્ર અજાતશત્રુને ત્યાંનો શાસક નિયુક્ત કર્યો હતો.
  • નોંધ: અજાતશત્રુની માતા બિંબિસારની બીજી પત્ની વૈશાલીની લિચ્છવી રાજકુમારી ચેલના/ચેલ્લના (છલના) હતી, જે રાજા ચેટકની પુત્રી હતી.
  • બિંબિસારનો રાજવૈદ્ય 'જીવક' હતો, જે રાજગૃહની ગણિકા સાલવતીનો પુત્ર હતો.
  • બિંબિસારે લગભગ 52 વર્ષો સુધી મગધ સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું હતું.
  • દેવદત્તના ઉશ્કેરણી પર બિંબિસારની હત્યા તેના જ પુત્ર અજાતશત્રુએ 492 ઈ.પૂ.માં કરી દીધી હતી.
• અજાતશત્રુ (શાસનકાળ: 492 ઈ.પૂ. - 460 ઈ.પૂ.)
  • અજાતશત્રુનું ઉપનામ 'કુણિક' હતું. બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં અજાતશત્રુને 'વૈદેહી પુત્ર' તથા 'અશોક ચંડ' પણ કહેવામાં આવ્યો છે.
  • અજાતશત્રુ જૈન મતાનુયાયી એટલે કે જૈન મતને માનનારો હતો.
  • અજાતશત્રુના લગ્ન કોસલ/કોશલ નરેશ પ્રસેનજિત/પ્રસેનજીતની પુત્રી વજિરા/વાજિરા સાથે થયા હતા.
  • અજાતશત્રુના મંત્રી 'વસ્સકાર'એ વૈશાલીના લિચ્છવીઓમાં ફૂટ પડાવી દીધી હતી. વસ્સકારે આ મામલે ગૌતમ બુદ્ધની સલાહ લેવા માટે, તેમની સાથે રાજગૃહના ગૃહકૂટ નામક પર્વત પર મુલાકાત કરી હતી.
  • અજાતશત્રુએ વજ્જિ સંઘને જીતવા માટે રથમૂસલ અને મહાશિલાકંટક નામક અસ્ત્રોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
  • અજાતશત્રુના શાસનકાળમાં જ રાજગૃહની સપ્તપર્ણિ ગુફામાં મહાકસ્સપ/મહાકશ્યપની અધ્યક્ષતામાં પ્રથમ બૌદ્ધ સંગીતિનું આયોજન થયું હતું.
  • અજાતશત્રુએ લગભગ 32 વર્ષો સુધી મગધ સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું હતું.
  • અજાતશત્રુની હત્યા તેના જ પુત્ર ઉદાયિને કરી દીધી હતી.
• ઉદાયિન (શાસનકાળ: 460 ઈ.પૂ. - 444 ઈ.પૂ.)
• ગાર્ગી સંહિતામાં ઉદાયિનને 'ધર્માત્મા' કહેવામાં આવ્યો છે.
• ઉદાયિને ગંગા નદી તથા સોન નદીના સંગમ કિનારે પાટલિપુત્ર નામક નગરની સ્થાપના કરી હતી.
• ઉદાયિને રાજગૃહના સ્થાને પાટલિપુત્રને મગધ સામ્રાજ્યની રાજધાની બનાવી હતી.
• ઉદાયિન જૈન ધર્માવલંબી હતો. એવું માનવામાં આવે છે કે એક રાજકુમારે જૈન સાધુનો વેશ ધારણ કરીને ઉદાયિનની હત્યા કરી દીધી હતી.
• ઉદાયિનનો પુત્ર નાગદશક(દર્શક) હર્યક વંશનો અંતિમ શાસક હતો.

શીશુનાગ વંશ :

શાસનકાળ:- 412 ઈ.પૂ. થી 394 ઈ.પૂ.

સ્થાપક: શિશુનાગ

હર્યક વંશના અંતિમ શાસક નાગદશક (દર્શક)ને 'શિશુનાગ'એ પદભ્રષ્ટ કરીને મગધ સામ્રાજ્યની રાજગાદી પર 'શિશુનાગ વંશ'નો પાયો નાખ્યો હતો.

શિશુનાગ વંશના મુખ્ય શાસકો :

શિશુનાગ:

• શાસનકાળ:- 412 ઈ.પૂ. થી 394 ઈ.પૂ.
• શિશુનાગે વૈશાલીને પોતાના સામ્રાજ્યની રાજધાની બનાવી હતી.
• શિશુનાગે વત્સ અને અવંતિ રાજ્યોને જીતીને મગધ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દીધા હતા. શિશુનાગે અવંતિ રાજ્યના શાસક અવંતિવર્ધનને હરાવીને અવંતિ રાજ્યને મગધ સામ્રાજ્યમાં ભેળવી દીધું હતું. કારણ કે અગાઉ ચંડપ્રદ્યોતે વત્સ રાજ્યને અવંતિ રાજ્યમાં ભેળવી દીધું હતું, તેથી અવંતિ રાજ્યની સાથે વત્સ રાજ્યનું પણ મગધ સામ્રાજ્યમાં વિલીનીકરણ થઈ ગયું હતું.
• મહાવંશ અનુસાર, શિશુનાગના મૃત્યુ પછી મગધ સામ્રાજ્યની રાજગાદી પર શિશુનાગનો પુત્ર કાલાશોક બેઠો હતો.

કાલાશોક :


• શાસનકાળ:- 394 ઈ.પૂ. થી 366 ઈ.પૂ.
• કાલાશોકે વૈશાલીના સ્થાને ફરીથી પાટલિપુત્રને પોતાના સામ્રાજ્યની રાજધાની બનાવી હતી.
• કાલાશોકનું નામ પુરાણ અને દિવ્યાવદાનમાં 'કાકવર્ણ' મળે છે.
• કાલાશોકના શાસનકાળમાં જ વૈશાલીમાં સાબકમીરની અધ્યક્ષતામાં દ્વિતીય બૌદ્ધ સંગીતિનું આયોજન થયું હતું.
• કાલાશોકે લગભગ 28 વર્ષો સુધી મગધ સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું હતું.
• હર્ષચરિત (રચનાકાર બાણભટ્ટ) માં વર્ણવેલ છે કે કાલાશોકની હત્યા 366 ઈ.પૂ. માં તેના સામ્રાજ્યની રાજધાની પાટલિપુત્રમાં મહાપદ્મનંદે ગળામાં ચાકુ (છરો) મારીને કરી દીધી હતી.
• મહાબોધિ વંશમાં કાલાશોકના 10 પુત્રોનો ઉલ્લેખ થયો છે. માનવામાં આવે છે કે કાલાશોકની હત્યા પછી તેના 10 પુત્રોએ જ મગધ સામ્રાજ્યની રાજગાદી પર લગભગ 22 વર્ષો (366 ઈ.પૂ.-344 ઈ.પૂ.) સુધી શાસન કર્યું હતું.
• શિશુનાગ વંશનો અંતિમ શાસક 'નંદિવર્ધન/મહાનંદિન' હતો.

નંદ વંશ :

• સ્થાપક: મહાપદ્મનંદ
• શાસનકાળ: 344 ઈ.પૂ. થી 322 ઈ.પૂ.

મહાપદ્મનંદ

• 'મહાબોધિ વંશ'માં નંદ વંશના સ્થાપક મહાપદ્મનંદનું નામ 'ઉગ્રસેન' મળે છે.
• નંદ વંશનો સૌથી શક્તિશાળી શાસક મહાપદ્મનંદ હતો.
• પુરાણો અનુસાર, મહાપદ્મનંદ એક શૂદ્ર (નીચી જાતિનો) શાસક હતો.
• પુરાણોમાં મહાપદ્મનંદને 'સર્વક્ષત્રાંતક' (તમામ ક્ષત્રિયોનો નાશ કરનાર) અને 'ભાર્ગવ' કહેવામાં આવ્યો છે.
• નંદ વંશમાં કુલ 9 શાસકો થયા, જેના કારણે તેને 'નવનંદ' પણ કહેવામાં આવે છે.
• નોંધ: નંદ વંશના સ્થાપક મહાપદ્મનંદને 8 પુત્રો હતા.

ઘનાનંદ

• મહાપદ્મનંદનો પુત્ર ઘનાનંદ યુનાની આક્રમણકારી સિકંદરનો સમકાલીન હતો.
• ઘનાનંદ એક લોભી શાસક હતો, જેને ધન સંગ્રહ અને બળપૂર્વક કર વસૂલવાનો શોખ હતો.
• 'દીપવંશ' અને 'મહાવંશ' અનુસાર, ઘનાનંદે 80 કરોડની ધનરાશિ ગંગાની અંદર એક પર્વત ગુફામાં છુપાવી હતી.
• ઘનાનંદનો સેનાપતિ ભદ્દસાલ/ભદ્દશાલ હતો.
• ઘનાનંદના દરબારમાં તક્ષશિલાના આચાર્ય ચાણક્ય (કૌટિલ્ય) આવ્યા હતા.
• નંદ વંશનો અંતિમ શાસક ઘનાનંદ હતો, જેની હત્યા 322 ઈ.પૂ.માં મૌર્ય વંશના સ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યએ પોતાના રાજકીય ગુરુ ચાણક્ય/કૌટિલ્યની સહાયતાથી કરાવી દીધી હતી.

સિકંદર (યુનાની આક્રમણકારી)

• સિકંદરનો જન્મ 356 ઈ.પૂ.માં થયો હતો. તેના પિતાનું નામ 'ફિલિપ દ્વિતીય' હતું. તે 'મકદૂનિયાનો રાજા' હતો.
• સિકંદરના ગુરુ 'અરસ્તૂ' હતા. અરસ્તૂના ગુરુ 'પ્લેટો' તથા પ્લેટોના ગુરુ 'સુકરાત' હતા.
• સિકંદરે ભારત પર 326 ઈ.પૂ.માં આક્રમણ કર્યું હતું.
• સિકંદરનું યુદ્ધ પંજાબના રાજા પુરુ (પોરસ) સાથે થયું. આ યુદ્ધ ઝેલમ નદી પર લડાયું હતું. આ યુદ્ધને ઇતિહાસમાં હાઇડેસ્પીજ અથવા ઝેલમ (વિતસ્તા)નું યુદ્ધ પણ કહે છે.
• ભારતમાં 19 મહિના રહ્યા પછી સિકંદરની સેનાએ બિયાસ નદી પાર કરવાની ના પાડી દીધી હતી.
• સિકંદરની અંતિમ વિજય 'પાટલ' હતી.
• સિકંદરના પ્રિય ઘોડાનું નામ 'બઊકેફલા' હતું.
• સિકંદર 325 ઈ.પૂ.માં ભારતથી પાછો ફર્યો. તે ભારતીય દાર્શનિક કાલાનાસને પોતાની સાથે લઈ ગયો.
• સિકંદરનું મૃત્યુ 323 ઈ.પૂ.માં 33 વર્ષની વયે બેબીલોનમાં થયું.