ભારતની ભૂગોળ: મુખ્ય બહુઉદ્દેશીય પરિયોજનાઓ તથા આંતર રાજ્ય નદી જળ વિવાદ

ભારતન ભૂગોળ

ભારતમાં મુખ્ય બહુઉદ્દેશીય પરિયોજનાઓ

પરિયોજના	નદી	લાભ મેળવતા રાજ્યો
દામોદર ઘાટી પરિયોજના	દામોદર નદી	પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ
ભાખડા નાંગલ પરિયોજના	સતલજ નદી	હરિયાણા, પંજાબ, હિમાચલ પ્રદેશ રાજસ્થાન
હીરાકુંડ બંધ પરિયોજના	મહાનદી	ઓડિશા
નાગાર્જુન સાગર પરિયોજના	કૃષ્ણા નદી	આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા
પોચંપાદ પરિયોજના	ગોદાવરી નદી	તેલંગાણા
ઇડુક્કી પરિયોજના	પેરિયાર નદી	કેરળ
સરદાર સરોવર પરિયોજના	નર્મદા નદી	મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ગુજરાત
ઇન્દિરા સાગર બંધ	(નર્મદા નદી)	ગુજરાત
બાણસાગર પરિયોજના	સોન નદી	બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ
તિલૈયા પરિયોજના	બરાકર નદી	ઝારખંડ
નાથપા ઝાકરી પરિયોજના	સતલુજ નદી	હિમાચલ પ્રદેશ
ઠરી પરિયોજના	ઝેલમ નદી	જમ્મુ-કાશ્મીર
બગલિહાર પરિયોજના	ચેનાબ નદી	જમ્મુ-કાશ્મીર
ચંબલ પરિયોજના	ચંબલ નદી	મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન
તુલબુલ પરિયોજના	ઝેલમ નદી	જમ્મુ-કાશ્મીર
અલમટ્ટી બંધ પરિયોજના	કૃષ્ણા નદી	આંધ્ર પ્રદેશ, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર
રિહંદ પરિયોજના	રિહંદ નદી	ઉત્તર પ્રદેશ
કિશનગંગા પરિયોજના	કિશનગંગા નદી	જમ્મુ-કાશ્મીર
કેન-બેતવા લિંક પરિયોજના	કેન-બેતવા નદી	ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ
ગાંધી સાગર બંધ	ચંબલ નદી	મધ્ય પ્રદેશ
ટીહરી બંધ પરિયોજના	ભાગીરથી નદી	ઉત્તરાખંડ
શ્રીસૈલમ પરિયોજના	કૃષ્ણા નદી	આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા
મેટ્ટૂર પરિયોજના	કાવેરી નદી	તમિલનાડુ
શરાવતી પરિયોજના	શરાવતી નદી	કર્ણાટક
શિવસમુદ્રમ પરિયોજના	કાવેરી નદી	કર્ણાટક, ગોવા, તમિલનાડુ
હિડકલ પરિયોજના	ઘાટપ્રભા નદી	કર્ણાટક
કાકરાપારા પરિયોજના	તાપ્તી નદી	ગુજરાત
રણજીત સાગર બંધ (થીન બંધ) પરિયોજના	રાવી નદી	પંજાબ
દુલહસ્તી પરિયોજના	ચેનાબ નદી	જમ્મુ-કાશ્મીર
માતાટીલા બંધ	બેતવા નદી	ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ
તુંગભદ્રા પરિયોજના	પેન્નાર, તુંગભદ્રા નદી	આંધ્ર પ્રદેશ, કર્ણાટક
ઉકાઈ પરિયોજના	તાપ્તી નદી	ગુજરાત

દામોદર ઘાટી પરિયોજના:

• આ સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ (1948) બહુઉદ્દેશીય પરિયોજના છે, જેમાં દામોદર અને તેની સહાયક નદીઓ બરાકર, કોનાર, બોકારો પર બંધ બનાવવામાં આવ્યો છે.
• આ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના 'ટેનેસી નદી ઘાટી પરિયોજના' પર આધારિત છે.
• આ પરિયોજનાનો વિસ્તાર ઝારખંડ વ પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યમાં છે.
• મુખ્ય બંધ: તિલૈયા, મૈથાન, કોનાર, પંચેત હિલ વગેરે.
• મુખ્ય તાપ ગૃહ: બોકારો તાપ ગૃહ, દુર્ગાપુર તાપ ગૃહ, ચંદ્રપુરા તાપ ગૃહ વગેરે.

આંતર રાજ્ય નદી જળ વિવાદ (Inter-state river water disputes) 

બંધારણીય જોગવાઈ

• બંધારણના અનુચ્છેદ 262ના બે ખંડ 262 (1) તથા 262 (2) છે, જેમાં આંતર્રાજ્ય નદી જળ વિવાદોના સમાધાનથી સંબંધિત ઉપબંધ કરવામાં આવ્યા છે.

સંસદ દ્વારા આ સંબંધમાં વર્ષ 1956માં બે અધિનિયમ પસાર કરવામાં આવ્યા-

1. નદી બોર્ડ અધિનિયમ, 1956
2. આંતર્રાજ્ય નદી જળ વિવાદ અધિનિયમ, 1956

• કાવેરી નદી જળ વિવાદ આ વિવાદ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પુડુચેરી, કર્ણાટક, તમિલનાડુ તથા કેરળ રાજ્યોની વચ્ચે નદીના પાણીની વહેંચણીને લઈને છે.
• કૃષ્ણા નદી જળ વિવાદ કર્ણાટકમાં કૃષ્ણા નદી પર અલમટ્ટી બંધની ઊંચાઈ વધારવાને લઈને તેલંગાણા, આંધ્ર પ્રદેશ, કર્ણાટક તથા મહારાષ્ટ્રની વચ્ચે જળ વિવાદ છે.
• પેરિયાર નદી જળ વિવાદ પેરિયાર નદી પર નિર્મિત મુલ્લા પેરિયાર બંધની ઊંચાઈને લઈને તમિલનાડુ તથા કેરળની વચ્ચે વિવાદ છે.
• સતલજ-યમુના લિંક નહેર વિવાદ પંજાબ તથા હરિયાણાની વચ્ચે નહેરના પાણીને લઈને વિવાદ છે.