ભારતની ભૂગોળ: ભારતના મુખ્ય ઘાટ

ભારત ભૂગોળ

ભારતના મુખ્ય ઘાટ (Major Passes of India)

જમ્મુ-કાશ્મીર

• કારાકોરમ ઘાટ:
  • આ ઘાટ લદ્દાખ ક્ષેત્રમાં કારાકોરમ પહાડીઓની વચ્ચે સ્થિત છે.
  • આ ભારતનો સૌથી ઊંચો ઘાટ છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 5,654 મીટર છે.
  • તે ભારત અને ચીનની વચ્ચે સંપર્ક માર્ગ પ્રદાન કરે છે.
• જોજિલા ઘાટ:
  • આ ઘાટ કાશ્મીર ઘાટીને લેહ સાથે જોડે છે.
  • તે લદ્દાખની જાસ્કર શ્રેણીમાં સ્થિત છે.
  • સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 3,528 મીટર છે. જોજિલા ઘાટમાંથી પસાર થતા રસ્તાને NH 1D નામ આપવામાં આવ્યું છે.
• પીરપંજાલ ઘાટ:
  • આ ઘાટ કાશ્મીર ઘાટીના દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સ્થિત છે.
  • આ ઘાટ પીરપંજાલ પર્વત શ્રેણીમાં સમુદ્ર સપાટીથી લગભગ 3,494 મીટરની ઊંચાઈ પર છે. પીરપંજાલ, ધૌલાધર અને મહાભારત શ્રેણી હિમાચલ શ્રેણીનો ભાગ છે.
• બનિહાલ ઘાટ:
  • આ ઘાટ જમ્મુ-કાશ્મીરના દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સ્થિત છે.
  • તે પીરપંજાલ પર્વતમાળાના પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં છે. જમ્મુથી શ્રીનગરનો માર્ગ આ જ ઘાટમાંથી પસાર થાય છે.
  • સમુદ્ર સપાટીથી આ ઘાટની ઊંચાઈ લગભગ 2,832 મીટર છે. જવાહર સુરંગ (2.85 કિમી.) પણ આ જ ઘાટ પર આવેલી છે.
• બુર્જિલા ઘાટ:
  • આ ઘાટ શ્રીનગર અને ગિલગિતને જોડે છે.
  • સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 4,100 મીટર છે. આ ઘાટ કાશ્મીર ઘાટીને લદાખના દેવસાઈ મેદાનો સાથે જોડે છે.
  • બુર્જિલા ઘાટ ભારત અને પાકિસ્તાનની વચ્ચે નિયંત્રણ રેખા પર સ્થિત છે.

હિમાચલ પ્રદેશ

• શિપકીલા ઘાટ:
  • આ ઘાટ હિમાચલ પ્રદેશનો મુખ્ય ઘાટ છે. તે શિમલાને તિબેટ સાથે જોડે છે.
  • સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 4,300 મીટર છે. સતલજ નદી ભારતમાં આ જ ઘાટમાંથી થઈને પ્રવેશ કરે છે. ભારતનો ચીન સાથે થતો વેપાર માટે આ 'નાથુ લા' અને 'લિપુલેખ' પછીનો ત્રીજો ઘાટ છે.
• રોહતાંગ ઘાટ:
  • આ ઘાટ હિમાચલ પ્રદેશની પીરપંજાલ શ્રેણીમાં સ્થિત છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 4,111 મીટર છે. તે મનાલી અને લેહના સડક માર્ગને જોડે છે.
• બડાલાચા ઘાટ:
  • આ ઘાટ હિમાચલ પ્રદેશની જાસ્કર શ્રેણીમાં સ્થિત છે. તે મનાલી અને લેહ માર્ગને જોડે છે. તેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ લગભગ 4,890 મીટર છે.

ઉત્તરાખંડ

• માના ઘાટ:
  • આ ઘાટ ઉત્તરાખંડની કુમાઉં શ્રેણીઓમાં સ્થિત છે.
  • તેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ લગભગ 5,545 મીટર છે. ભારતીય યાત્રીઓ માનસરોવર અને કૈલાશ ઘાટી આ જ ઘાટમાંથી જાય છે.
  • માના ઘાટ ભારતના ઉત્તરાખંડને તિબેટ સાથે જોડે છે. શિયાળાની ઋતુમાં તે લગભગ 6 મહિના સુધી બરફથી ઢંકાયેલો રહે છે.
• નીતિ ઘાટ:
  • તે ઉત્તરાખંડના કુમાઉંમાં સ્થિત છે. આ ઘાટની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ લગભગ 5,389 મીટર છે. તે ઉત્તરાખંડને તિબેટ સાથે જોડે છે.
• લિપુલેખ ઘાટ:
  • ઉત્તરાખંડના પિથોરાગઢમાં સ્થિત આ ઘાટ ઉત્તરાખંડને તિબેટ સાથે જોડે છે.
  • સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 5,334 મીટર છે. ભારતનો ચીન સાથે થતા વેપારમાં તેની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
  • ઉત્તરાખંડને અડીને આવેલી ચીનની સરહદ પર લિપુલેખ ઘાટમાંથી વર્ષ 1991 થી ભારત-ચીન વેપાર શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

સિક્કિમ

• નાથુલા ઘાટ:
  • આ સિક્કિમ રાજ્યમાં ડોગેક્યા શ્રેણીમાં સ્થિત છે.
  • વર્ષ 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધમાં વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વને કારણે તે વધુ ચર્ચામાં રહ્યો હતો.
  • તેનાથી દાર્જીલિંગ અને ચુંબી ઘાટી થઈને તિબેટ જવાનો માર્ગ છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 4,310 મીટર છે.
• જેલેપ્લા ઘાટ:
  • આ ઘાટ દ્વારા દાર્જીલિંગ અને ચુંબી ઘાટીમાંથી થઈને તિબેટ જવાનો માર્ગ બનેલો છે અને આ ઘાટ સિક્કિમને લ્હાસા સાથે જોડે છે.
  • ભારત અને ચીન વચ્ચેનો વેપાર આ ઘાટમાંથી પણ થાય છે. તે સમુદ્ર સપાટીથી લગભગ 4,270 મીટરની ઊંચાઈ પર પૂર્વી સિક્કિમમાં સ્થિત છે.

અરુણાચલ પ્રદેશ

• બોમડિલા ઘાટ:
  • આ ઘાટ અરુણાચલ પ્રદેશની તવાંગ ઘાટી અને તિબેટને જોડે છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની ઊંચાઈ લગભગ 2,217 મીટર છે. આ ઘાટ અરુણાચલ પ્રદેશને તિબેટની રાજધાની લ્હાસા સાથે જોડે છે.
• યાંગ્યાપ ઘાટ:
  • તે અરુણાચલ પ્રદેશના ઉત્તર-પૂર્વમાં સ્થિત છે.
  • બ્રહ્મપુત્ર નદી ભારતમાં આ જ ઘાટની નજીકથી પ્રવેશ કરે છે. તે ભારત અને તિબેટ સરહદ પર ભારત અને ચીનને જોડે છે.

મણિપુર

• તુજુ ઘાટ:
  • આ ઘાટ મણિપુરના દક્ષિણ-પૂર્વમાં સ્થિત છે. આ ઘાટમાંથી ઇમ્ફાલથી મ્યાનમાર જવાનો માર્ગ છે.

કેરળ

• પાલ ઘાટ:
  • આ ઘાટ દક્ષિણ ભારતના મધ્ય કેરળ રાજ્યમાં સ્થિત છે.
  • તે કેરળને તમિલનાડુ તથા કર્ણાટક સાથે જોડે છે. આ ઘાટ અન્નામલાઈ અને નીલગિરિની પહાડીઓ વચ્ચે સ્થિત છે.
  • દક્ષિણ ભારતની આબોહવાને પ્રભાવિત કરવામાં પણ આ ઘાટ વિશેષ ભૂમિકા ભજવે છે.

મહારાષ્ટ્ર

• થાલ ઘાટ ઘાટ:
  • તે પશ્ચિમી ઘાટમાં સ્થિત છે. આ ઘાટ મુંબઈ-નાસિક માર્ગને જોડે છે.
• ભોર ઘાટ ઘાટ:
  • તે પશ્ચિમી ઘાટમાં મહારાષ્ટ્રના લોનાવાલામાં સ્થિત છે. આ ઘાટ મુંબઈને પુણે સાથે જોડે છે.