ભારતની ભૂગોળ: ઘાટીઓ અને અરવલ્લી પર્વતમાળા

ભારત ભૂગોળ (Indian Geography) 

ઘાટી (Valley)

• બે (અથવા વધુ) પહાડોની વચ્ચેના સપાટ મેદાનને ઘાટી (Valley) કહે છે.
• ભૂગોળમાં નદીઓના ફળદ્રુપ મેદાનને પણ તે નદીની ઘાટી કહે છે.

ભારતની મુખ્ય ઘાટીઓ (Major Valleys of India)

ઘાટી (Valley)	સ્થળ	વિશેષતાઓ
ચુંબી ઘાટી	સિક્કિમ/તિબ્બત	મુખ્ય પર્યટન સ્થળો અહીં આવેલા છે. નાથૂલા દર્રો અને નતૂ દર્રો આ જ ઘાટીમાં છે.
કાંગડા ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને પર્યટન સ્થળ ધર્મશાળા આ જ ઘાટીમાં આવેલું છે.
માલના ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	આ હિમાચલ પ્રદેશમાં નાનું યુનાન તરીકે પ્રખ્યાત છે.
સ્પિતિ ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	બૌદ્ધોનો પ્રસિદ્ધ તાબો મઠ આ જ ઘાટીમાં આવેલો છે.
પાંગી ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	પુંગવાલ અને ભોટિયા જનજાતિઓનો આવાસ ક્ષેત્ર.
કુલ્લુ ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	આ ધૌલાધર અને પીર પંજાલ શ્રેણીઓની વચ્ચે આવેલી છે, જેને દેવતાઓની ઘાટી પણ કહેવામાં આવે છે.
સાંગલા ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	તેને બાસ્પા ઘાટીના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ ચારે બાજુથી પર્વતીય ચોટીઓથી ઘેરાયેલી છે.
પાર્વતી ઘાટી	હિમાચલ પ્રદેશ	આ હિન્દુ-સિક્ખ તીર્થ યાત્રીઓને મણિકરણ શહેર જવા માટેનો માર્ગ પ્રદાન કરે છે. ગરમ પાણીના ઝરણાં હોવાને કારણે અહીં સંશોધન માટે ભૂતાપીય ઉર્જા સંયંત્રની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
આરાવલી ઘાટી	રાજસ્થાન	આ ઘાટી હિમાચલ પ્રદેશના ઉત્તર-પૂર્વી ભાગમાં આવેલી છે, જે તિબ્બતની સીમાની નજીક છે.
મર્ખા ઘાટી	લદ્દાખ	લદ્દાખ (જમ્મુ-કાશ્મીર)ની પ્રસિદ્ધ ઘાટી છે.
જુકુ ઘાટી	નાગાલેન્ડ	આ નાગાલેન્ડમાં કોહિમાથી લગભગ ૩૦ કિમી.ના અંતરે આવેલી છે.
યુથાંગ ઘાટી	સિક્કિમ	આ સિક્કિમ રાજ્યમાં ગંગટોકથી લગભગ ૧૪૯ કિમી.ના અંતરે આવેલી છે. આ ઘાટીને હોટ સ્પ્રિંગના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
શાંત ઘાટી (Silent Valley)	કેરળ	આ કેરળ રાજ્યના પલક્કડ (પાલઘાટ) જિલ્લામાં પશ્ચિમી ઘાટની નીલગિરિ પહાડીઓ પર આવેલી છે.
દૂન ઘાટી	હિમાલય	આ ઘાટી શિવાલિક હિમાલય અને લઘુ હિમાલયની વચ્ચે આવેલી છે. આ હિમાલયની અનુદૈર્ધ્ય ઘાટીનું ઉદાહરણ છે.
જોહર ઘાટી	ઉત્તરાખંડ	તેને મિલામ ઘાટી અને ગૌરી ગંગા ઘાટીના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ફૂલોની ઘાટી (Valley of Flowers)	ઉત્તરાખંડ	ચમોલી જિલ્લામાં સ્થિત આ ઘાટી વન્ય જીવો માટે પ્રસિદ્ધ છે. તેને યુનેસ્કોના બાયોસ્ફિયર નેટવર્કમાં વર્ષ ૨૦૦૪માં સામેલ કરવામાં આવ્યું.
ધર્મા ઘાટી	ઉત્તરાખંડ	તેનું નિર્માણ ધર્માગંગા નદી દ્વારા થાય છે.
ન્યોરા ઘાટી	પશ્ચિમ બંગાળ	આ દાર્જિલિંગના કાલિમ્પોંગમાં આવેલી છે. તેને વર્ષ ૧૯૮૬માં 'રાષ્ટ્રીય પાર્ક' ઘોષિત કરવામાં આવ્યું.

અરવલ્લી પર્વતમાળા (Aravalli Ranges)

• અરાવલીની પહાડીઓ દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશના પશ્ચિમી અને ઉત્તર-પશ્ચિમી કિનારે સ્થિત છે.
• અરાવલીની પહાડીઓ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં પાલનપુર (ગુજરાત) થી લઈને ઉત્તર-પૂર્વમાં દિલ્હી સુધી લગભગ ૮૦૦ કિમી.ની લંબાઈમાં વિસ્તૃત છે.
• દિલ્હીની નજીક તેને દિલ્હીની પહાડીઓ કહે છે.
• અરાવલીની સરેરાશ ઊંચાઈ લગભગ ૩૦૦-૯૨૦ મીટર સુધીની છે, પરંતુ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં આબુની નજીક તેની સૌથી ઊંચી ચોટી ગુરુશિખર (૧,૭૨૨ મીટર ઊંચી) છે, જે આબુ પહાડી પર સ્થિત છે.
• આ જ આબુ પહાડીમાં જૈનોનું પ્રસિદ્ધ ધર્મસ્થળ 'દિલવાડા જૈન મંદિર' સ્થિત છે, જ્યારે અન્ય શિખર 'કુંભલગઢ' છે.
• આ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન પર્વત શૃંખલાઓમાંની એક છે.
• અરાવલીની પશ્ચિમ તરફ માહી અને લૂણી નદીઓ નીકળે છે.
• લૂણી નદી કચ્છના રણમાં લુપ્ત થઈ જાય છે.
• અરાવલીમાંથી નીકળતી સુકરી અને જવાઈ નદીઓ લૂણી નદીની મહત્ત્વપૂર્ણ સહાયક નદીઓ છે.