ભારતીય સંવિધાનની અનુસૂચિઓ અને ભાગ

 ભારતીય સંવિધાનની અનુસૂચિઓ

• મૂળ સંવિધાનમાં 8 અનુસૂચિઓ હતી, પરંતુ વર્તમાનમાં 12 અનુસૂચિઓ છે.
• ઉલ્લેખિત મુખ્ય અનુસૂચિઓ આ પ્રમાણે છે:

પ્રથમ અનુસૂચિ

• ભારતના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નામ, સીમાઓ અને અધિકાર ક્ષેત્ર સૂચિબદ્ધ કરે છે.

બીજી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલો, લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓના અધ્યક્ષો અને ઉપાધ્યક્ષો, રાજ્યસભા અને રાજ્ય વિધાન પરિષદોના સભાપતિ અને ઉપસભાપતિઓ, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના ન્યાયાધીશો તથા ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક જેવા સંવૈધાનિક પદો પર આસીન અધિકારીઓની ઉપલબ્ધિઓ, પગાર, ભથ્થાં અને વિશેષાધિકારોથી સંબંધિત છે.

ત્રીજી અનુસૂચિ

• તેમાં ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારો, સંસદ/રાજ્ય વિધાનમંડળોના સભ્યો, સંઘ અને રાજ્ય મંત્રીઓ, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોના ન્યાયાધીશો તથા ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) દ્વારા લેવામાં આવતા શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞાના સ્વરૂપોની રૂપરેખા આપવામાં આવી છે.

ચોથી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ રાજ્યસભામાં દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે બેઠકોની ફાળવણીથી સંબંધિત છે.

પાંચમી અનુસૂચિ

• અનુસૂચિત અને જનજાતીય ક્ષેત્રોના વહીવટ અને નિયંત્રણ સાથે સંબંધિત છે.

છઠ્ઠી અનુસૂચિ

• આમાં આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમના આદિજાતિ વિસ્તારોના વહીવટ માટેના જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.

સાતમી અનુસૂચિ

• ત્રણ સૂચિઓ દ્વારા સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચે સત્તાઓનું વિભાજન
• સંઘ સૂચિ (Union List): એવા વિષયો જેના પર સંઘ/કેન્દ્ર સરકાર કાયદો બનાવી શકે છે (મૂળ 97, હવે 100 વિષયો).
• રાજ્ય સૂચિ (State List): એવા વિષયો જેના પર રાજ્ય સરકારો કાયદો બનાવી શકે છે (મૂળ 66, હવે 61 વિષયો).
• વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં સંસદ/કેન્દ્ર સરકાર પણ રાજ્ય સૂચિના વિષયો પર કાયદો બનાવી શકે છે.
• સમવર્તી સૂચિ (Concurrent List): એવા વિષયો જેના પર સંઘ અને રાજ્ય સરકારો બંને કાયદો બનાવી શકે છે (મૂળ 47, હવે 52 વિષયો).

આઠમી અનુસૂચિ

• ભારતીય બંધારણ દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત ભાષાઓની સૂચિ.શરૂઆતમાં 14 ભાષાઓ હતી, જે વધીને 22 થઈ.
• પછીથી ઉમેરવામાં આવેલી અન્ય ભાષાઓ:સિન્ધી ભાષા 21મા બંધારણીય સુધારા, 1967 દ્વારા.
• કોંકણી, મણિપુરી અને નેપાળી 71મા બંધારણીય સુધારા, 1992 દ્વારા.
• બોડો, ડોગરી, મૈથિલી અને સંથાલી 92મા બંધારણીય સુધારા, 2003 દ્વારા.

નવમી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ પ્રથમ બંધારણીય સુધારો, 1951 દ્વારા જોડવામાં આવી હતી.
• આ અનુસૂચિ મૂળરૂપે જમીન સુધારા જેવા કાયદાઓને ન્યાયિક સમીક્ષાથી બચાવવા માટે કરવામાં આવી હતી.
• સર્વોચ્ચ અદાલતે વામન રાવના કેસ (1981)માં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે એપ્રિલ 1973ના કેશવાનંદ ભારતી કેસના નિર્ણયની તારીખ પછી નવમી અનુસૂચિમાં શામેલ કરવામાં આવનારા અધિનિયમોની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાશે.

દસમી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ 52મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1985માં જોડવામાં આવી હતી.
• આમાં પક્ષપલટાના આધારે સંસદ અને વિધાનમંડળના સભ્યોની ગેરલાયકાત (નિરર્હતા) સાથે સંબંધિત ઉપબંધો છે.

અગિયારમી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ 73મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1992 દ્વારા જોડવામાં આવી.
• આ અનુસૂચિમાં પંચાયતોની સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.પંચાયતોના અધિકાર ક્ષેત્રમાં 29 વિષયો છે.

બારમી અનુસૂચિ

• આ અનુસૂચિ 74મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1992 દ્વારા જોડવામાં આવી.
• આમાં નગરપાલિકાઓની સત્તાઓ અને જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.
• નગરપાલિકાઓના અધિકાર ક્ષેત્રમાં 18 વિષયો છે.

ભારતીય બંધારણના ભાગ

મૂળભૂત રીતે ભારતીય બંધારણમાં 22 ભાગ હતા.

વર્તમાનમાં 25 ભાગ છે.

સુધારા દ્વારા 4 ભાગ ઉમેરવામાં આવ્યા.

મુખ્ય ભાગ અને લેખ

ભાગ 1: સંઘ અને તેના રાજ્ય ક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ 1-4)

ભાગ 2: નાગરિકતા (અનુચ્છેદ 5-11)

ભાગ 3: મૂળભૂત અધિકારો (અનુચ્છેદ 12-35)

ભાગ 4: રાજ્યનીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો (અનુચ્છેદ 36-51)

ભાગ 4ક: મૂળભૂત કર્તવ્યો (અનુચ્છેદ 51A)

ભાગ 5: સંઘ સરકાર (અનુચ્છેદ 52-151)

ભાગ 6: રાજ્ય સરકારો (અનુચ્છેદ 152-237)

ભાગ 7: નિરસ્ત (અનુચ્છેદ 238)

ભાગ 8: કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ (અનુચ્છેદ 239-242)

ભાગ 9: પંચાયતો (અનુચ્છેદ 243-243ણ)

ભાગ 9ક: નગરપાલિકાઓ (અનુચ્છેદ 243ત-243યછ)

ભાગ 9ખ: સહકારી સમિતિઓ (અનુચ્છેદ 243 યજ-243યન)

ભાગ 10: અનુસૂચિત અને જનજાતીય ક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ 244-244A)

ભાગ 11: સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધો (અનુચ્છેદ 245-263)

ભાગ 12: નાણાં, સંપત્તિ, કરારો અને દાવો (અનુચ્છેદ 264-300A)

ભાગ 13: ભારતના રાજ્યક્ષેત્રની અંદર વેપાર, વાણિજ્ય અને (અનુચ્છેદ 301-307)

ભાગ 14: સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ (અનુચ્છેદ 308-323)

ભાગ 14 A: ટ્રિબ્યુનલો (અનુચ્છેદ 323A-323B)

ભાગ 15: ચૂંટણી પંચ (અનુચ્છેદ 324-329A)

ભાગ 16: અમુક વર્ગોને સંબંધિત વિશેષ જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 330 અનુસૂચિત જાતિઓ, જનજાતિઓ પછાત વર્ગો અને એંગ્લો-ઈન્ડિયનો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ)

ભાગ 17: રાજભાષા (અનુચ્છેદ 343-351)

ભાગ 18: કટોકટીની જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 352-360)

ભાગ 19: પરચુરણ (અનુચ્છેદ 361-367)- રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ આદિનું સંરક્ષણ

ભાગ 20: બંધારણ સુધારો (અનુચ્છેદ 368)

ભાગ 21: અસ્થાયી, સંક્રમણકાલીન અને વિશેષ જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 369)

ભાગ 22: સંક્ષિપ્ત શીર્ષક, પ્રારંભ, હિન્દીમાં અધિકૃત પાઠ અને (અનુચ્છેદ 393-395)