ભારતની ભૂગોળ: નેશનલ પાર્ક

ભારત ભૂગોળ

ભારતના નેશનલ પાર્ક

• સિમિલિપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઓડિશાને ભારતના 107મા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે સૂચિત કરવામાં આવ્યું છે.
• તે ભીતરકણિકા પછી ઓડિશાનો બીજો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.
• ભારતમાં 107 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો છે, જે દેશના કુલ ભૂમિ ક્ષેત્રના લગભગ 1.35% હિસ્સાને આવરી લે છે.
• ભારતના પંજાબમાં એક પણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન નથી, જ્યારે ભારતમાં વન્યજીવ અભયારણ્યો (wildlife sanctuary)ની કુલ સંખ્યા 573 છે.
• વર્તમાનમાં ભારતમાં 18 જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર (biosphere reserve), 58 ટાઇગર રિઝર્વ અને 33 એલિફેન્ટ રિઝર્વ છે.
• જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ભારતનો પહેલો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે, જે 1936 ઈ.માં ઉત્તરાખંડમાં સ્થાપિત થયો હતો અને પહેલા તેનું નામ હેલી નેશનલ પાર્ક હતું.
• સન 1957 માં મહાન પ્રકૃતિવાદી સ્વર્ગીય જિમ કોર્બેટની યાદમાં તેનું નામ બદલવામાં આવ્યું.
• ભારતમાં સૌથી વધુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન મધ્ય પ્રદેશમાં (કુલ 12) છે તથા 8 ટાઇગર રિઝર્વ છે (8મું રાતાપાની ટાઇગર રિઝર્વ).
• અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપ સમૂહમાં 9 રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને 96 વન્યજીવ અભયારણ્ય (સૌથી વધુ) છે.
• ભારતનો સૌથી મોટો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 'હેમિસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' છે જે લદ્દાખમાં સ્થિત છે અને તે હિમ દીપડાઓ માટે વિશ્વ વિખ્યાત છે.
• ભારતનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 'સાઉથ બટન' આઇલેન્ડ નેશનલ પાર્ક છે, જે અંદમાન અને નિકોબારમાં સ્થિત છે.
• ભારતનું સૌથી મોટું વાઘ અભયારણ્ય નાગાર્જુનસાગર-શ્રીશૈલમ ટાઇગર રિઝર્વ છે, જે આંધ્ર પ્રદેશમાં સ્થિત છે.

ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની સૂચિ

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ	સ્થાપના વર્ષ
કાન્હા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1955
જીવાશ્મ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1983
પેંચ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1983
સત્પુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1983
વન વિહાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1980
પન્ના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મધ્ય પ્રદેશ	1981
સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મહારાષ્ટ્ર	1983
પેંચ (ઇન્દિરા પ્રિયદર્શિની) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મહારાષ્ટ્ર	1975
બન્નેરઘટ્ટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કર્ણાટક	1974
બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કર્ણાટક	1974
નાગરહોલ (રાજીવ ગાંધી) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કર્ણાટક	1988
અંશી (કાલી) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કર્ણાટક	1987
પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કેરળ	1982
સાઇલેન્ટ વેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	કેરળ	1984
મુદુમલાઇ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	તમિલનાડુ	1940
મન્નારની ખાડી મરીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	તમિલનાડુ	1986
મુકુર્થી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	તમિલનાડુ	1990
ઇન્દિરા ગાંધી (અન્નામલાઇ) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	તમિલનાડુ	1989
ગુઇન્ડી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	તમિલનાડુ	1976
જિમ કોર્બેટ (રામગંગા) રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તરાખંડ	1936
નન્દા દેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તરાખંડ	1982
રાજાજી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તરાખંડ	1983
ફૂલો કી ઘાટી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તરાખંડ	1982
સુંદરવન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	પશ્ચિમ બંગાળ	1984
બક્સા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	પશ્ચિમ બંગાળ	1992
રણથંભૌર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	1980
મુકુન્દરા હિલ્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	2004
કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	1982
થાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	1992
સરિસ્કા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	1982
નોકરૈક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મેઘાલય	1997
કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	આસામ	1974
માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	આસામ	1990
ઓરંગ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	આસામ	1999
ડિબ્રુ-સૈખોવા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	આસામ	1999
ક્લાઉડેડ લેપર્ડ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ત્રિપુરા	2007

ઓમકારેશ્વર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ખંડવા, મધ્ય પ્રદેશ)ની બનવાની પ્રક્રિયા સરકાર દ્વારા પર્યાવરણ પ્રતિબદ્ધતાઓના સંદર્ભમાં હજી બાકી છે.

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ	સ્થાપના વર્ષ
રાજીવ ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	આંધ્ર પ્રદેશ	2005
ગીર વન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ગુજરાત	1975
બ્લેકબક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ગુજરાત	1976
નામદાફા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અરુણાચલ પ્રદેશ	1983
મૌલિંગ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અરુણાચલ પ્રદેશ	1982
ભિતરકણિકા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઓડિશા	1998
સિમિલિપાલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઓડિશા	1980
કેઇબુલ લામજાઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (એકમાત્ર તરતો ઉદ્યાન) લોકટક તળાવ	મણિપુર	1977
સાઉથ બટન આઇલેન્ડ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1987
કેમ્પબેલ બેય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1992
માઉન્ટ હેરિયટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1987
નોર્થ બટન આઇલેન્ડ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1987
મિડિલ બટન આઇલેન્ડ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1987
સેડલ પીક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહ	1987
ફાંગપુઈ બ્લુ માઉન્ટેન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મિઝોરમ	1992
મુર્લેન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	મિઝોરમ	1991
કંચનજંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	સિક્કિમ	1977
વાલ્મીકિ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	બિહાર	1978
સલીમ અલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	જમ્મુ અને કાશ્મીર	1986
દાચીગામ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	જમ્મુ અને કાશ્મીર	1981
કિશ્તવાડ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	જમ્મુ અને કાશ્મીર	1981
હેમિસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	લદ્દાખ	1981
પિન વેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	હિમાચલ પ્રદેશ	1987
ગ્રેટ હિમાલયન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	હિમાચલ પ્રદેશ	1984
દુધવા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	ઉત્તર પ્રદેશ	1977
ઇન્દ્રાવતી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	છત્તીસગઢ	1981
ગુરુ ઘાસીદાસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	છત્તીસગઢ	1981

રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ પ્રાધિકરણ (National Tiger Conservation Authority)

• સ્થાપના વર્ષ 1973.
• ઉદ્દેશ્ય વાઘોનું સર્વાંગીણ રૂપે સંરક્ષણ કરવું.
• નેતૃત્વ - કૈલાશ સાઁખલા (Tiger Man of India).
• શુભારંભ 1 એપ્રિલ, 1973ના રોજ જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય પાર્ક (ઉત્તરાખંડ)થી વાઘ પરિયોજના શરૂ કરવામાં આવી.
• નામમાં પરિવર્તન: 4 સપ્ટેમ્બર, 2006ના રોજ વાઘ પરિયોજના નિર્દેશાલયનું નામ બદલીને રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ પ્રાધિકરણ કરી દેવામાં આવ્યું છે.
• વિશેષ: જાન્યુઆરી, 2011માં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયે રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ પ્રાધિકરણના વિકેન્દ્રીકરણની પ્રક્રિયાને આગળ વધારતા 3 ક્ષેત્રીય કાર્યાલય નાગપુર, ગુવાહાટી અને બંગલુરુમાં સ્થાપિત કર્યા છે.
• કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયે કેન્દ્ર પ્રાયોજિત યોજના પ્રોજેક્ટ ટાઇગર હેઠળ મધ્ય પ્રદેશના માધવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને દેશના 58મા વાઘ અભયારણ્ય તરીકે સૂચિત કરવામાં આવ્યું છે.

ભારતના ટાઇગર રિઝર્વ (Tiger Reserve in India)

ટાઇગર રિઝર્વ	ઘોષિત વર્ષ	રાજ્ય
કોર્બેટ ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	ઉત્તરાખંડ
રાજાજી ટાઇગર રિઝર્વ	2015	ઉત્તરાખંડ
રણથંભૌર ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	રાજસ્થાન
સરિસ્કા ટાઇગર રિઝર્વ	1978-79	રાજસ્થાન
રામગઢ વિષધારી ટાઇગર રિઝર્વ	2022	રાજસ્થાન
મુકુંદરા હિલ્સ ટાઇગર રિઝર્વ	2013-14	રાજસ્થાન
પલામૂ ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	ઝારખંડ
પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ	1978-79	કેરળ
પેરમ્બીકુલમ ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	કેરળ
ઇન્દ્રાવતી ટાઇગર રિઝર્વ	1982-83	છત્તીસગઢ
ગુરુ ઘાસીદાસ, તમોર-પિંગલા ટાઇગર રિઝર્વ	2024	છત્તીસગઢ
ઉદંતી-સીતાનદી ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	છત્તીસગઢ
અચાનકમાર ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	છત્તીસગઢ
બુક્સા ટાઇગર રિઝર્વ	1982-83	પશ્ચિમ બંગાળ
સુંદરબન ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	પશ્ચિમ બંગાળ
નાગાર્જુનસાગર - શ્રીશૈલમ ટાઇગર રિઝર્વ	1982-83	આંધ્ર પ્રદેશ
નામદફા ટાઇગર રિઝર્વ	1982-83	અરુણાચલ પ્રદેશ
કમલાંગ ટાઇગર રિઝર્વ	2016-17	અરુણાચલ પ્રદેશ
પક્કે ટાઇગર રિઝર્વ	1999-2000	અરુણાચલ પ્રદેશ
દુધવા ટાઇગર રિઝર્વ	1987-88	ઉત્તર પ્રદેશ
રાનીપુર ટાઇગર રિઝર્વ	2022-23	ઉત્તર-પ્રદેશ
પીલીભીત ટાઇગર રિઝર્વ	2014	ઉત્તર પ્રદેશ
અમનગઢ ટાઇગર રિઝર્વ	2012-13	ઉત્તર પ્રદેશ
કલક્કડ મુંદનથરઈ ટાઇગર રિઝર્વ	1988-89	તમિલનાડુ
સત્યમંગલમ ટાઇગર રિઝર્વ	2013-14	તમિલનાડુ
અનામલાઇ ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	તમિલનાડુ
મુદુમલાઇ ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	તમિલનાડુ
વાલ્મીકિ ટાઇગર રિઝર્વ	1989-90	બિહાર
ઇન્દિરા પ્રિયદર્શિની પંચ ટાઇગર રિઝર્વ	1992-93	મધ્ય પ્રદેશ
બાંધવગઢ ટાઇગર રિઝર્વ	1993-94	મધ્ય પ્રદેશ
પન્ના ટાઇગર રિઝર્વ	1994	મધ્ય પ્રદેશ
સંજય દુબરી ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	મધ્ય પ્રદેશ
સત્પુડા ટાઇગર રિઝર્વ	1999-2000	મધ્ય પ્રદેશ
કાન્હા ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	મધ્ય પ્રદેશ
પંચ ટાઇગર રિઝર્વ	1998-99	મધ્ય પ્રદેશ
વીરાંગના દુર્ગાવતી ટાઇગર રિઝર્વ	2023	મધ્ય પ્રદેશ
રાતાપાની ટાઇગર રિઝર્વ	2024	મધ્ય પ્રદેશ
તાડોબા અંધેરી ટાઇગર રિઝર્વ	1993-94	મહારાષ્ટ્ર

ટાઇગર રિઝર્વ	ઘોષિત વર્ષ	રાજ્ય
સહ્યાદ્રી ટાઇગર રિઝર્વ	2009-10	મહારાષ્ટ્ર
નવેગાંવ-નાગઝિરા ટાઇગર રિઝર્વ	2013-14	મહારાષ્ટ્ર
બોર ટાઇગર રિઝર્વ	2014	મહારાષ્ટ્ર
મેલઘાટ ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	મહારાષ્ટ્ર
નામેરી ટાઇગર રિઝર્વ	1999-2000	અસમ
કાઝીરંગા ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	અસમ
ઓરાંગ ટાઇગર રિઝર્વ	2016	અસમ
માનસ ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	અસમ
સત્કોસિયા ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	ઓડિશા
સિમિલિપાલ ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	ઓડિશા
દાંડેલી યા કાલી ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	કર્ણાટક
નાગરહોલ ટાઇગર રિઝર્વ	2008-09	કર્ણાટક
ભદ્રા ટાઇગર રિઝર્વ	1994-95	કર્ણાટક
બિલિગિરિ રંગનાથ ટાઇગર રિઝર્વ	2010-11	કર્ણાટક
બાંદીપુર ટાઇગર રિઝર્વ	1973-74	કર્ણાટક
કાવલ ટાઇગર રિઝર્વ	2012-13	તેલંગાણા
અમરાબાદ ટાઇગર રિઝર્વ	2014	તેલંગાણા
ડમ્પા ટાઇગર રિઝર્વ	1994-95	મિઝોરમ
ધૌલપુર કરૌલી ટાઇગર રિઝર્વ	2023	રાજસ્થાન

હાથી સંરક્ષણ પરિયોજના (Elephant Conservation Project)

• હાથી પરિયોજના વર્ષ 1992માં જંગલી એશિયાઈ હાથીઓની મુક્ત વસ્તી માટે રાજ્યો દ્વારા વન્ય જીવ વ્યવસ્થાપન પ્રયાસોને નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.
• હાથી કીસ્ટોન પ્રજાતિ છે. હાથીના દાંત (Tusk)ના સફેદ પદાર્થવાળા ભાગને આઇવરી કહે છે.

ભારતના એલિફન્ટ રિઝર્વ (Elephant Reserves of India)

એલિફન્ટ રિઝર્વ	રાજ્ય
દેહિંગ પટકાઈ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અસમ
કાઝીરંગા કાર્બી આંગલોંગ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અસમ
સોનિતપુર એલિફન્ટ રિઝર્વ	અસમ
ચિરાંગ રિપુ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અસમ
ધંસીરી-લુંગડિંગ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અસમ
કામેંગ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અરુણાચલ પ્રદેશ
દક્ષિણ અરુણાચલ એલિફન્ટ રિઝર્વ	અરુણાચલ પ્રદેશ
પેરિયાર એલિફન્ટ રિઝર્વ	કેરળ
વાયનાડ એલિફન્ટ રિઝર્વ	કેરળ
અનામુડી એલિફન્ટ રિઝર્વ	કેરળ
નીલાંબુર એલિફન્ટ રિઝર્વ	કેરળ
અન્નામલાઈ એલિફન્ટ રિઝર્વ	તમિલનાડુ
અગસ્ત્યમલાઈ એલિફન્ટ રિઝર્વ	તમિલનાડુ
કોઈમ્બતૂર એલિફન્ટ રિઝર્વ	તમિલનાડુ
શ્રી વિલ્લીપુતૂર એલિફન્ટ રિઝર્વ	તમિલનાડુ
નીલગિરિ એલિફન્ટ રિઝર્વ	તમિલનાડુ
સિંગફન એલિફન્ટ રિઝર્વ	નાગાલેન્ડ
ઈન્ટાંકી એલિફન્ટ રિઝર્વ	નાગાલેન્ડ

એલિફન્ટ રિઝર્વ	રાજ્ય
મયૂર ઝરના એલિફન્ટ રિઝર્વ	પશ્ચિમ બંગાળ
ઈસ્ટર્ન ડોઅર્સ એલિફન્ટ રિઝર્વ	પશ્ચિમ બંગાળ
સિંહ ભૂમ એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઝારખંડ
શિવાલિક એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઉત્તરાખંડ
દાંડેલી એલિફન્ટ રિઝર્વ	કર્ણાટક
મૈસૂર એલિફન્ટ રિઝર્વ	કર્ણાટક
રાયલા એલિફન્ટ રિઝર્વ	આંધ્ર પ્રદેશ
ગારો હિલ્સ એલિફન્ટ રિઝર્વ	મેઘાલય
ઉત્તર પ્રદેશ એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઉત્તર પ્રદેશ
તરાઈ એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઉત્તર પ્રદેશ
મહાનદી એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઓડિશા
મયૂરભંજ એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઓડિશા
સમ્બલપુર એલિફન્ટ રિઝર્વ	ઓડિશા
લેમરૂ એલિફન્ટ રિઝર્વ	છત્તીસગઢ
બાદલખોલ-તમોરપિંગલા એલિફન્ટ રિઝર્વ	છત્તીસગઢ

વન્ય જીવ સંરક્ષણ સંબંધિત મહત્ત્વપૂર્ણ પરિયોજનાઓ

પરિયોજના	વર્ષ
હંગુલ પ્રોજેક્ટ	1970
ગીર પરિયોજના	1972
વાઘ પરિયોજના	1973
ઘડિયાળ પરિયોજના	1975
કાચબા સંરક્ષણ પરિયોજના	1975
મગર પ્રજનન પરિયોજના	1975
ગેંડા પરિયોજના	1987
હિમચીતો પરિયોજના	1987
હાથી પરિયોજના	1992
લાલ પાંડા પરિયોજના	1994
ગીધ સંરક્ષણ પરિયોજના	2006
ગંગા નદી ડોલ્ફિન પરિયોજના	2009
પ્રોજેક્ટ ચીતા	2022

• ગીધ પરિયોજના વર્ષ (2020-25) યોજના હેઠળ લાગુ કરવામાં આવી.

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વન્ય જીવ અભયારણ્ય અને જૈવ મંડળ આરક્ષિત ક્ષેત્રમાં અંતર

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	વન્ય જીવ અભયારણ્ય	જૈવ મંડળ આરક્ષિત ક્ષેત્ર
1. સરકાર દ્વારા પૂર્ણતઃ નિયંત્રિત	1. ખાનગી કાર્યની અનુમતિ	1. સરકારી નિયંત્રણ પરંતુ બાહ્ય ક્ષેત્રમાં ખાનગી કાર્યની અનુમતિ
2. કોઈ વિશિષ્ટ પશુ જેમ કે વાઘ, દરિયાઈ ઘોડો, હાથી અને ગેંડા માટે નિર્મિત	2. જીવોની પ્રજાતિ આધારિત વિવિધતાનું સંરક્ષણ	2. સંપૂર્ણ સ્થાનિક પારિસ્થિતિકી તંત્રનું સંરક્ષણ
3. તમામ પ્રકારની માનવીય ગતિવિધિઓ પર રોક	3. વાણિજ્યિક ગતિવિધિઓની અનુમતિ	3. બફર ઝોનમાં વાણિજ્યિક ગતિવિધિની અનુમતિ પરંતુ, કોર પર નિષેધ
4. તેનું સીમા નિર્ધારણ વહીવટી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા	4. તેનું સીમા નિર્ધારણ સ્પષ્ટ નહીં	4. તેની સીમાનું નિર્ધારણ વહીવટી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા
5. પર્યટનની અનુમતિ	5. પર્યટનની અનુમતિ	5. પર્યટન પર પ્રતિબંધ

પ્રવાલ ભીંતિઓ અથવા મુંગાની ખડકો

• પ્રવાલ ઉષ્ણકટિબંધીય મહાસાગરીય જળમાં મળતું એક જીવ હોય છે, જેને સીલેંટ્રેટા પોલિપ (Coelenterata Polip) કહેવામાં આવે છે.
• આ એક ઉપોષ્ણ કટિબંધીય સમુદ્રી સૂક્ષ્મ જીવ છે, જેના માટે નીચેની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ અનુકૂળ હોય છે:
  • 20°C થી 21°C તાપમાન (લગભગ)
  • 60-70 મીટર સુધી ઊંડું જળ
  • સ્વચ્છ જળ
  • ઓછું ખારું જળ
• મન્નારની ખાડી, પાક ખાડી તથા અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહમાં પ્રવાલ ભીંતિઓ જોવા મળે છે.
• કચ્છની ખાડીમાં તટીય પ્રવાલ ભીંતિઓ અને લક્ષદ્વીપમાં પ્રવાલ વલય એટલે કે એટોલ ભીંતિઓ જોવા મળે છે.
• રાષ્ટ્રીય પ્રવાલ ભીંતિ અનુસંધાન કેન્દ્ર અંદમાન નિકોબાર દ્વીપ સમૂહના પોર્ટ બ્લેયર (શ્રી વિજયપુરમ)માં સ્થાપિત છે.
• વર્ષ 2018 ને વિશ્વ પ્રવાલ ભીંતિ વર્ષ તરીકે મનાવવામાં આવ્યું હતું.

કોરલ બ્લીચિંગ (Coral Bleaching)

• પ્રવાલ પર રહેઠાણની દ્રષ્ટિએ વધુ આશ્રિત ઝૂઝેંથલે શેવાળ (Zooxanthellae) જ્યારે પર્યાવરણીય કારણોથી તેનાથી અલગ થઈ જાય છે, ત્યારે પ્રવાલ પોતાના વાસ્તવિક રંગ (સફેદ)માં આવી જાય છે, જેને કોરલ બ્લીચિંગ (પ્રવાલ વિરંજન)ની ઉપમા આપવામાં આવે છે.