ભારતની ભૂગોળ: જમીન

ભારત ભૂગોળ

જમીન (Soil)

• જમીન (Soil) એક બહુમૂલ્ય કુદરતી સંસાધન છે.
• 'જમીન' શબ્દની ઉત્પત્તિ લેટિન ભાષાના સોલમ (Solum) શબ્દ પરથી થઈ છે, જેનો અર્થ 'ફર્શ (Floor)' થાય છે.
• માટીના અભ્યાસને 'પેડોલોજી' કહેવામાં આવે છે.
• મૃદા (માટી) પૃથ્વીનું ઉપરનું સ્તર છે, જે છોડના વિકાસ માટે કુદરતી સ્ત્રોત તરીકે પોષક તત્ત્વો, પાણી અને અન્ય ખનિજ ક્ષાર પૂરા પાડે છે.

મૃદા વિજ્ઞાન (Pedology)

• મૃદા વિજ્ઞાનમાં કુદરતી સંસાધન તરીકે મૃદાનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.
• તેમાં મૃદાનું નિર્માણ, મૃદાનું વર્ગીકરણ અને મૃદાના ભૌતિક, રાસાયણિક અને જૈવિક ગુણધર્મોનો અભ્યાસ શામેલ છે.
• ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થાને ભારતની માટીને 8 ભાગોમાં વહેંચી છે.

1. જલોઢ માટી (Alluvial Soil):

• આ નદીઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલી માટી છે.
• આ માટીમાં પોટાશ વધુ માત્રામાં જોવા મળે છે, જ્યારે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને હ્યુમસની ઉણપ જોવા મળે છે.
• ભારતમાં જલોઢ માટી સૌથી વધુ (લગભગ 43%) જોવા મળે છે.
• ભારતનું ઉત્તરીય મેદાન જલોઢ માટીથી બનેલું છે.
• જલોઢ મૃદાને સામાન્ય રીતે 4 વર્ગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે: ભાબર, તરાઈ, બાંગર અને ખાદર.

2. કાળી માટી (Black Soil):

• ભારતમાં કાળી માટીનું નિર્માણ જ્વાળામુખી વિસ્ફોટમાંથી નીકળેલા લાવા ઠંડો થયા પછી બેસાલ્ટ લાવાના અપક્ષય (તૂટવા-ફૂટવા) થી થયું છે. તેથી તેને લાવા માટી પણ કહેવામાં આવે છે.
• માળવા નો ઉચ્ચપ્રદેશ આ જ દખ્ખણ ટ્રેપની કાળી માટીના ક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે.
• આ માટી ભારતનાં કુલ ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળનો લગભગ 15% હિસ્સો આવરી લે છે.
• આ માટીને રેગર માટી પણ કહેવામાં આવે છે.
• આ માટી કપાસની ખેતી માટે સૌથી વધુ યોગ્ય હોય છે.
• આ માટીમાં આયર્ન, ચૂનો, મેગ્નેશિયમ જોવા મળે છે.
• નાઇટ્રોજન, પોટાશ, ફોસ્ફરસની ઉણપ જોવા મળે છે.
• ટાઇટેનિયમ મેગ્નેટાઇટ અને જીવાંશની હાજરીને કારણે આ માટીનો રંગ કાળો હોય છે.
• આ માટીના અન્ય નામો રેગુર, ચેનોઝમ, કપાસી, લાવા માટી છે.
• આ માટી ભારતમાં સૌથી વધુ મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશામાં જોવા મળે છે.

3. લાલ અને પીળી માટી (Red and Yellow Soil):

• આ ભારતની બીજી મુખ્ય મૃદા છે.
• તેનો વિકાસ દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશના પૂર્વીય અને દક્ષિણી ભાગોમાં ઓછા વરસાદવાળા એવા વિસ્તારોમાં થયો છે, જ્યાં સ્ફટિકમય આંતરિક ખડકો (ગ્રેનાઈટ અને નીસ) જોવા મળે છે.
• આ માટીમાં સિલિકા અને આયર્ન જોવા મળે છે.
• લાલ માટીનો લાલ રંગ લોહ-ઓક્સાઇડ ને કારણે હોય છે.
• લાલ માટીમાં ચૂનો ભેળવીને તેને ફળદ્રુપ બનાવી શકાય છે.
• આ માટીની ઉત્પાદન ક્ષમતા ઓછી હોય છે.
• પ્રાયદ્વીપીય ઉચ્ચપ્રદેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં આ માટીનો વિકાસ થવાને કારણે તેને 'મંડલીય મૃદા' પણ કહેવામાં આવે છે.

4. લેટેરાઇટ માટી (Laterite Soil):

• લેટેરાઇટ એ લેટિન શબ્દ લેટર (Later) પરથી બન્યો છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ 'ઈંટ (Brick)' થાય છે. આ મૃદાનો ઉપયોગ ઈંટ બનાવવામાં પણ થાય છે.
• આ મૃદાનો વિકાસ એવા વિસ્તારોમાં થાય છે, જ્યાં ઊંચું તાપમાન અને વધુ વરસાદ હોય છે.
• વધુ વરસાદને કારણે ચૂનો અને સિલિકા પાણી સાથે ધોવાઈ જાય છે (નિક્ષાલન) અને લોખંડના ઓક્સાઇડ તથા એલ્યુમિનિયમના સંયોજનો મૃદામાં બાકી રહે છે.
• આ માટી ચા અને ઈલાયચીની ખેતી માટે સૌથી વધુ અનુકૂળ હોય છે.

5. પર્વતીય માટી (Hilly Soil):

• તેને વનીય મૃદા પણ કહેવામાં આવે છે.
• આ માટી હિમાલયની ખીણોના ઢોળાવ પર લગભગ 2700 થી 3000 મીટરની ઊંચાઈવાળા ભાગોમાં જોવા મળે છે.
• આ માટીમાં જીવાંશની અધિકતા હોય છે.
• આ માટીમાં ચા, કોફી, મસાલા અને ફળોની ખેતી કરવામાં આવે છે.

કરેવા મૃદા (Karewa Soil)

• કરેવા મૃદા જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં જોવા મળે છે.
• કરેવા કાશ્મીર ખીણના સરોવરી નિક્ષેપ છે. તેમાં હિમનદીના જાડા નિક્ષેપ અને હિમોઢ (Moraines) હાજર હોય છે.
• કરેવાનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે કેસર, બદામ, અખરોટ, સફરજન અને સૂકા મેવાની ખેતી માટે થાય છે.

6. શુષ્ક અને મરુસ્થલીય માટી (Arid Or Desert Soil):

• આ માટી શુષ્ક અને અર્ધ-શુષ્ક પ્રદેશોમાં, જેમ કે પશ્ચિમી રાજસ્થાન, ઉત્તરીય ગુજરાત, દક્ષિણી હરિયાણા, પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશમાં જોવા મળે છે.
• આ માટીમાં જાડા અનાજની ખેતી થાય છે.
• આ મૃદા દેશની કુલ મૃદાનો લગભગ 4.32 ટકા હિસ્સો છે.
• આ મૃદામાં સામાન્ય રીતે ઓછા પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકો ઉગાડવામાં આવે છે, જેમ કે જુવાર, બાજરી, રાગી, તેલીબિયાં વગેરે.

7. લવણીય અને ક્ષારીય માટી (Saline Soil):

• આ આંતર-પ્રાદેશિક માટી છે.
• તેનો વિસ્તાર રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ સુધી છે.
• આ માટીમાં સોડિયમ અને પોટેશિયમની માત્રા વધુ હોવાને કારણે તે લવણીય હોય છે.
• જીપ્સમ અને પાયરાઇટનો ઉપયોગ કરીને લવણીય માટીને ખેતીલાયક બનાવી શકાય છે.
• ભારતના હરિત ક્રાંતિવાળા વિસ્તારોમાં નહેરોની આસપાસ લવણીય અને ક્ષારીય માટીમાં ઝડપથી વધારો થયો છે, જેના કારણે બંજર ભૂમિની સમસ્યા ઊભી થઈ છે.
• આ પ્રકારની મૃદાઓમાં બરસીમ, ડાંગર, શેરડી, જામફળ, આમળા, ફાલસા અને જાંબુ જેવા લવણ પ્રતિરોધી પાકો અને ફળના ઝાડ ઉગાડવામાં આવે છે.

8. પીટ અને જૈવ મૃદા (Peat and Biotic Soil):

• આ મૃદાનું નિર્માણ નદીઓ દ્વારા નિર્મિત ડેલ્ટા વિસ્તારોમાં પાણીના ભરાવ અને ઉચ્ચ ભેજને કારણે થયું છે.
• આ ઉચ્ચ લવણીય મૃદા છે, પરંતુ તેમાં પોટાશ અને ફોસ્ફેટની ઉણપ હોય છે.

મૃદા ગઠનનાં વર્ગ અને વ્યાસ

કણનું નામ	વ્યાસ (મિલીમીટર)
બાળુ	2.0-1.0
બહુ જ મોટી બાળુ	1.0-0.5
મોટી બાળુ	0.5-0.25
મહિન/બારીક બાળુ	0.25-0.10
બહુ જ બારીક બાળુ	0.10-0.05
ગાદ (Silt)	0.050-0.002
મૃત્તિકા (Clay)	0.002 થી ઓછું

બંજર ભૂમિ સુધારણા સંબંધિત સંસ્થાઓ

1. સ્પેસ એપ્લીકેશન સેન્ટર - અમદાવાદ
2. નેશનલ રિમોટ સેન્સિંગ એજન્સી - હૈદરાબાદ
3. સેન્ટર ઓફ સ્ટડીઝ ઇન રિસોર્સ એન્જિનિયરિંગ - મુંબઈ
4. નિસ્ટૈડ્સ ઓફ કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ - દિલ્હી