મરાઠા સામ્રાજ્ય

અનુક્રમણિકા: મરાઠા સામ્રાજ્ય
૧. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ: જીવન અને ઉછેર
• જન્મ, માતા-પિતા અને સંરક્ષક દાદાજી કોંડદેવ
• આધ્યાત્મિક ગુરુ રામદાસ અને તેમનું પ્રદાન
૨. શિવાજીના મહત્વના વિજયો અને સંઘર્ષ
• સૂરતની લૂંટ (૧૬૬૪ અને ૧૬૭૦)
• અફઝલ ખાન સાથેનો સંઘર્ષ અને સાલ્હેરનું યુદ્ધ
૩. પ્રશાસનિક વ્યવસ્થા: અષ્ટપ્રધાન મંડળ
• પેશ્વા, અમાત્ય, સેનાપતિ અને અન્ય મંત્રીઓના કાર્યો
૪. મહેસૂલ અને કર વ્યવસ્થા
• ચૌથ અને સરદેશમુખી કરની સમજૂતી
• રૈયતવાડી પ્રણાલી અને 'કાઠી' માપકનો ઉપયોગ
૫. શિવાજીનો રાજ્યાભિષેક અને ઉત્તરાધિકારીઓ
• રાયગઢમાં રાજ્યાભિષેક અને છત્રપતિની ઉપાધિ
• સંભાજી, રાજારામ અને તારાબાઈનો શાસનકાળ
૬. પેશ્વાઓનો યુગ અને મરાઠા શક્તિનો વિસ્તાર
• બાલાજી વિશ્વનાથ અને બાજીરાવ પ્રથમ (ગુરિલ્લા રણનીતિ)
• બાલાજી બાજીરાવ (નાના સાહેબ)
૭. મરાઠા સામ્રાજ્યનું પતન
• પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (૧૭૬૧)
• આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધો અને સામ્રાજ્યનો અંત

 મરાઠા સામ્રાજ્ય

• શિવાજીનો જન્મ ૧૬૨૭ ઈ.સ.માં શિવનેરના કિલ્લામાં થયો હતો. (કેટલાક સ્રોતો અનુસાર, ૧૬૩૦ ઈ.સ.)
• શિવાજીના પિતાનું નામ શાહજી ભોંસલે અને માતાનું નામ જીજાબાઈ હતું.
• શિવાજી પર સૌથી વધુ પ્રભાવ ગુરુ દાદાજી કોંડદેવનો હતો. દાદાજી કોંડદેવ શિવાજીના સંરક્ષક પણ હતા.
• શિવાજીના આધ્યાત્મિક ગુરુ રામદાસ હતા. ગુરુ રામદાસે દાસ્બોધ તથા આનંદવન ભવન નામના પુસ્તકો લખ્યા.
• શિવાજીએ સૂરત પર અનુક્રમે બે લૂંટ અભિયાન ૧૬૬૪ અને ૧૬૭૦ ઈ.સ.માં કર્યા.
• શિવાજીએ ૧૬૭૨ ઈ.સ.માં સાલ્હેરના યુદ્ધમાં મુગલોને હરાવ્યા.
• આદિલશાહ (બીજાપુરના શાસક)એ શિવાજીને દંડ આપવા માટે અફઝલ ખાનની નિયુક્તિ કરી હતી, પરંતુ અફઝલ ખાનને શિવાજીએ ૧૬૫૯ ઈ.સ.માં મારી નાખ્યો.
• શિવાજીએ પ્રથમ વાર મુગલો સાથે ૧૬૫૭ ઈ.સ.માં યુદ્ધ કર્યું.
• શિવાજીના મંત્રીમંડળને અષ્ટપ્રધાન કહેવામાં આવતું હતું. આ અષ્ટપ્રધાન નીચે મુજબ હતા:
• પ્રધાનમંત્રી અથવા પેશ્વા: પ્રધાન મંત્રી, સામ્રાજ્યનું સામાન્ય પ્રશાસન. (સૌથી મહત્વપૂર્ણ પદ)
• અમાત્ય અથવા મજુમદાર: નાણા મંત્રી, સામ્રાજ્યના રાજકોષનું પ્રબંધન.
• શુરુણવીસ/સચિવ: સચિવ, શાહી ફરમાન તૈયાર કરવો.
• વાકિયા-નવીસ: આંતરિક મંત્રી, આંતરિક મામલાઓ વિશેષરૂપે ગુપ્તચર અને જાસૂસીનું પ્રબંધન.
• સર-એ-નૌબત અથવા સેનાપતિ: કમાન્ડર-ઇન-ચીફ.
• સુમંત/દબીર: વિદેશ મંત્રી, અન્ય શાસકો સાથે સંબંધોનું પ્રબંધન કરનાર.
• ન્યાયાધીશ: મુખ્ય ન્યાયાધીશ, સિવિલ અને ફોજદારી મામલાઓ પર ન્યાય પ્રદાન કરવો.
• પંડિતરાવ: આંતરિક ધાર્મિક મામલાઓનું પ્રબંધન કરનાર.

નોંધ: અષ્ટદિગ્ગજ કૃષ્ણદેવ રાયના દરબારમાં રહેતા હતા.

• મરાઠા સામ્રાજ્યની રાજભાષા મરાઠી હતી.
• ચૌથ તથા સરદેશમુખી શિવાજી દ્વારા લગાવવામાં આવતા બે કર હતા.
  • ચૌથ ભૂ-રાજસ્વનો ૨૫ ટકા થતો હતો અને તેનું ચુકવણી મરાઠાઓ આક્રમણ ન કરે તે માટે થતું હતું.
  • સરદેશમુખી મહારાષ્ટ્રની તે જમીનો પર આરોપિત ૧૦ ટકા વધારાનો કર હતો, જેના પર મરાઠા વંશાનુગત અધિકારોનો દાવો કરતા હતા, પરંતુ જે ક્યારેય મુગલ સામ્રાજ્યનો હિસ્સો હતા.
• શિવાજીની રાજસ્વ વ્યવસ્થા મલિક અમ્બર દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી રૈયતવાડી પ્રણાલી પર આધારિત હતી.
• શિવાજીનો રાજ્યાભિષેક ૧૬૭૪ ઈ.સ.માં કાશીના પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન ગંગા ભટ્ટએ રાયગઢમાં કર્યો હતો અને શિવાજીને છત્રપતિની ઉપાધિ આપી.
• શિવાજીએ ભૂમિ માપવા માટે કાઠી નામના માપકનો પ્રયોગ કર્યો.
• શિવાજીનું મૃત્યુ ૧૬૮૦ ઈ.સ.માં થયું.
• શિવાજી પછી સંભાજી તેમના ઉત્તરાધિકારી થયા. સંભાજીને ઔરંગઝેબ દ્વારા બહાદુરગઢમાં મારી નાખવામાં આવ્યો.
• સંભાજીના મૃત્યુ પછી તેમના ભાઈ રાજારામ રાજા બન્યા.
• ૧૭૦૦ ઈ.સ.માં રાજારામના મૃત્યુ પછી તેમની વિધવા પત્ની તારાબાઈએ પોતાના ચાર વર્ષના પુત્રને શિવાજી દ્વિતીયના નામથી ગાદી પર બેસાડ્યો.
• ૧૭૧૩ ઈ.સ.માં બાલાજી વિશ્વનાથ પ્રથમ પેશ્વા (પ્રધાનમંત્રી) બન્યા.
• બાલાજી વિશ્વનાથના સૌથી મોટા પુત્ર બાજીરાવ પ્રથમને ગુરીલ્લા રણનીતિના સૌથી મોટા પ્રતિપાદક માનવામાં આવે છે.
• બાલાજી બાજીરાવને નાના સાહેબના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.
• પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૭૬૧)માં અહમદ શાહ અબ્દાલીએ મરાઠાઓને હરાવ્યા અને મરાઠા શક્તિનો અંત આવ્યો.
• અંગ્રેજો અને મરાઠાઓ વચ્ચે ત્રણ યુદ્ધ થયા: પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ (૧૭૭૫-૮૨ ઈ.), દ્વિતીય આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ (૧૮૦૩-૦૬ ઈ.) અને તૃતીય આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ (૧૮૧૭-૧૮ ઈ.). તૃતીય આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધમાં મરાઠાઓની નિર્ણાયક પરાજય થઈ.