ભારતના મુખ્ય ખેડૂત આંદોલનો અને જનજાતીય વિદ્રોહની સંપૂર્ણ યાદી

અનુક્રમણિકા: ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના મહત્વના આંદોલનો અને સંસ્થાઓ
૧. ભારતમાં ખેડૂત આંદોલનો
• મહત્વના વિદ્રોહો (નીલ, પાબ્ના, દક્કન, રામોસી)
• ૨૦મી સદીના ખેડૂત સત્યાગ્રહો (ચંપારણ, ખેડા, બારડોલી)
• આઝાદી પૂર્વેના આંદોલનો (તેભાગા અને તેલંગાણા)
૨. ખેડૂત સંસ્થાઓ અને સભાઓ
• અવધ કિસાન સભા અને એકા આંદોલન
• અખિલ ભારતીય કિસાન સભાની સ્થાપના
૩. જનજાતીય અને નાગરિક વિદ્રોહ
• પ્રારંભિક વિદ્રોહો (ચુઆર, સંન્યાસી, પાઇકા)
• જનજાતીય આંદોલનો (ભીલ, હો, કોલ, સંથાલ, મુંડા)
• બ્રિટિશ શાસન વિરોધી અન્ય લડતો (કૂકા, નાગા, રમ્પા વિદ્રોહ)
૪. બ્રિટિશકાલીન ભારતની પ્રમુખ સંસ્થાઓ અને સંગઠનો
• શૈક્ષણિક અને સામાજિક સંસ્થાઓ (બ્રહ્મ સમાજ, આર્ય સમાજ, રામકૃષ્ણ મિશન)
• રાજકીય સંગઠનો (ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિએશન, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ)
૫. મહત્વની ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને સુધારા
• બંગાળ વિભાજન (૧૯૦૫) અને સ્વદેશી આંદોલન
• મોર્લે-મિન્ટો સુધારા અને લખનઉ પેક્ટ
• હોમરૂલ લીગ અને ઓગસ્ટ ઘોષણા

ભારતમાં ખેડૂત આંદોલનો અને સંસ્થાઓ

ભારતમાં ખેડૂત આંદોલન

આંદોલન	સ્થળ	વર્ષ	નેતા
નીલ વિદ્રોહ	બંગાળ	1859	બિષ્ણુ અને દિગંબર બિશ્વાસ
પાબ્ના વિદ્રોહ	બંગાળ	1870	ઈશ્વર રૉય, સાબૂ પાલ, ખુદી મોલ્લાહ
દક્કન વિદ્રોહ	મહારાષ્ટ્ર	1875	સૂપા ગામના પ્રધાન
રામોસી આંદોલન	મહારાષ્ટ્ર	1879	વાસુદેવ બળવંત ફડકે
બિજોલિયા	રાજસ્થાન	1913	સીતારામ દાસ, વિજય પથિક સિંહ
ચંપારણ	બિહાર	1917	ગાંધીજી
ખેડા	ગુજરાત	1918	ગાંધીજી અને વલ્લભભાઈ પટેલ
મોપલા	કેરળ	1921	સૈય્યદ અલી અને સૈય્યદ ફઝલ
બારડોલી	ગુજરાત	1928	વલ્લભભાઈ પટેલ
તેભાગા	બંગાળ	1946	કામરાન સિંહ, નિયામત અલી
તેલંગાણા	આંધ્ર પ્રદેશ	1946	કુમારૈયા અને સુંદરૈયા

સંસ્થા	સ્થળ	વર્ષ	નેતા
અવધ કિસાન સભા	ઉત્તર પ્રદેશ	1920	બાબા રામચંદ્ર
એકા આંદોલન	અવધ	1921	મદારી પાસી
વન સત્યાગ્રહ	દક્ષિણ ભારત	1931	એન.વી. રામા નાયડુ તથા એન. જી. રંગા
અખિલ ભારતીય કિસાન સભા	લખનઉ	1936	સહજાનંદ સરસ્વતી
ઉત્તર પ્રદેશ કિસાન સભા	ઉત્તર પ્રદેશ	1918	ઇન્દ્ર નારાયણ દ્વિવેદી અને ગૌરી શંકર મિશ્રા

ભારતમાં થયેલા મુખ્ય જનજાતીય/નાગરિક વિદ્રોહની વિગતો 

જનજાતિ	કારણ	વર્ષ	નેતા
ચુઆર	વધારાની મહેસૂલની માગ, બંગાળનો દુકાળ	1766-72	રાજા જગન્નાથ
સંન્યાસી	ધાર્મિક સ્થળો પર કર લગાવવાના કારણે	1763-80	કેના સરકાર
પાઇકા	અંગ્રેજોની દમનકારી નીતિ	1781	બક્ષી જગબંધુ વિદ્યાધર
વેલુથમ્પી	ત્રવણકોર પર અંગ્રેજી પ્રભુત્વ	1808-1809	વેલુથમ્પી
ભીલ	કૃષિમાં મુશ્કેલી	1817	સેવારામ
હો	સિંહભૂમ પર અંગ્રેજોનો અધિકાર	1820	-
રામોસી	બ્રિટિશ શાસન	1822	ચિત્તૂર સિંહ, પ્રતાપ સિંહ, દત્તારાય પા. ટકર
કિત્તૂર	અંગ્રેજો દ્વારા રાજ્ય હડપી લેવું	1824	રાણી ચેન્નમ્મા
પાગલ પંથી	જનજાતીય શોષણ અને ભૂમિ કર	1825	ટિપ્પા (ગૌરચંદ)
અહોમ	બ્રિટિશ આધિપત્ય	1828-33	ગોમાધર કુંવર
ખાસી	બ્રિટિશ આધિપત્ય	1829-33	તિરૂથ સિંહ
કોલ	બહારના લોકો ને જમીનનું હસ્તાંતરણ	1831-32	બુદ્ધ ભગત
ફરાજી	ધાર્મિક સુધાર અને અંગ્રેજી વિરોધ	1818-1831	હાજી શરિયતુલ્લાહ
કૂકા	ધાર્મિક-રાજકીય સ્વતંત્રતા આંદોલન	1840	રામ સિંહ
ગડકરી	સૈનિક અધિકારોનું હનન	1844	ગડકરી સમુદાય
પોલીગર	અંગ્રેજી શાસનનો વિરોધ	1799 -1805	વીર પાંડય કટ્ટાબોમ્મન, મારુધુ પાંડય
સંથાલ	બ્રિટિશ શાસન	1855-56	સિદ્ધૂ અને કાન્હૂ
નાયકદા	ધર્મ રાજ માટે જો. રિયા ભગત ના ઘાસ અને લાકડી પરના પ્રતિબંધ વિરુદ્ધ	1868-69	રૂપ સિંહ
ભુઇયાં અને જુઆંગ કચ્છ નાગા	સિંહાસન પર બ્રિટિશ આશ્રિતની સ્થાપના, બ્રિટિશ હસ્તક્ષેપ	1867-68, 1882	રત્ના નાયક, ધરની નાયક, સંભૂદેન
મુંડા (ઉલગુલાન)	ભૂમિ પ્રણાલી, મિશનરી ગતિવિધિ અને મજૂરી	1899	બિરસા મુંડા
ભીલ	એક સંયમ અને શુદ્ધિ આંદોલન	1913	ગોવિંદ ગુરુ
ઉરાંવ (તાના ભગત)	ધાર્મિક કારણ	1914	અન્ય ભગત જાત્રા ભગત
ચેંચુ	વનો પર અંગ્રેજોનું નિયંત્રણ	1920	-
કોયા/રમ્પા	બ્રિટિશ શાસન	1922-24	અલ્લૂરી સીતારામ રાજુ
નાગા	સુધારાવાદી એક આંદોલન જેને બાદમાં બ્રિટિશ શાસનની વધુ પડતી સામે નિર્દેશિત કરાયું	1918-47	જાદુનાંગ (1905-31) અને રાણી ગાઇદિન્લ્યૂ

'બ્રિટિશકાલીન ભારતની પ્રમુખ સંસ્થાઓ/સંગઠન/સભા અને આંદોલન'

પ્રમુખ સંસ્થાઓ / સંગઠન/સભા અને આંદોલન	સ્થાપના વર્ષ	સ્થાપક/સંબંધિત મુખ્ય વ્યક્તિ
કલકત્તા મદરેસા	1781	વોરેન હેસ્ટિંગ્સ
એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બંગાળ	1784	સર વિલિયમ જોન્સ
સંસ્કૃત કોલેજ	1791	જોનાથન ડંકન
આત્મીય સભા	1815	રાજા રામમોહન રાય
હિન્દુ કોલેજ	1817	રાજા રામમોહન રાય, ડેવિડ હેર (ડચ ઘડિયાળ બનાવનાર)
ફરાયજી આંદોલન	1818-1831	હાજી શરીયતુલ્લાહ
વેદાન્ત કોલેજ	1825	રાજા રામમોહન રાય
યુવા (યંગ) બંગાળ આંદોલન	19મી સદીના ત્રીજા અને ચોથા દાયકામાં	હેનરી લુઈસ વિવિયન ડેરોઝિયો
બ્રહ્મ સભા/બ્રહ્મ સમાજ	1828	રાજા રામમોહન રાય
ધર્મ સભા	1830	રાધાકાંત દેબ
લેન્ડહોલ્ડર્સ સોસાયટી	1838	દ્વારકાનાથ ટાગોર
તત્વબોધિની સભા	1839	દેબેન્દ્રનાથ ટાગોર
પરમહંસ મંડળી	1849	દાદોબા પાંડુરંગ તર્ખડકર, મહેતાજી દુર્ગારામ
રહનુમાઈ મઝદયસ્નન સભા	1851	નવરોજી ફરદોનજી, નવરોજી, એસ.એસ. બંગાલી
શ્રી નારાયણ ગુરુ ધર્મ પરિપાલન (SNDP) આંદોલન	(ઉલ્લેખ નથી)	શ્રી નારાયણ ગુરુ સ્વામી
રાધાસ્વામી આંદોલન	1861	(શિવ દયાલ સિંહ તુલસીરામ)
વેદ સમાજ	1864	કે. શ્રીધરલુ નાયડુ, કેશબ સેન
ઈસ્ટ ઈન્ડિયા એસોસિએશન	1866	દાદાભાઈ નવરોજી
ભારતીય બ્રહ્મ સમાજ (નવ વિધાન બ્રહ્મ સમાજ)	1866	કેશવ ચંદ્ર સેન
દેવબન્દ આંદોલન	1866-67	મુહમ્મદ કાસિમ નાનોતવી, અહમદ ગંગોહી
પ્રાર્થના સમાજ	1867	ડો. આત્મારામ પાંડુરંગ
પૂના સાર્વજનિક સભા	1870	મહાદેવ ગોવિંદ રાનાડે
સત્યશોધક સમાજ	1873	જ્યોતિરાવ ગોવિંદરાવ ફુલે (જ્યોતિબા ફુલે)
થિયોસોફિકલ સોસાયટી	1875	મેડમ એચ.પી. બ્લાવૅટ્સ્કી કર્નલ ઓલ્કૉટ
આર્ય સમાજ	1875	સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી
મોહમ્મડન એંગ્લો ઓરિએન્ટલ સ્કૂલ (અલીગઢ)	1875	સર સૈય્યદ અહમદ ખાઁ
અલીગઢ આંદોલન	1875	સર સૈય્યદ અહમદ ખાઁ
સાયન્ટિફિક સોસાયટી	1875	સર સૈય્યદ અહમદ ખાઁ
ઇન્ડિયન એસોસિયેશન (ભારત સંઘ)	1876	સુરેન્દ્રનાથ બેનર્જી, આનંદ મોહન બોસ
ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ	1885	એલેન ઓક્ટેવિયન હ્યુમ (એ.ઓ. હ્યુમ)
દયાનંદ એંગ્લો વૈદિક સ્કૂલ	1886	મહાત્મા હંસરાજ
દેવ સમાજ	1887	શિવ નારાયણ અગ્નિહોત્રી
શારદા સદન	1889	પંડિતા રમાબાઈ સરસ્વતી
વહાબી આંદોલન	19મી સદી	સૈય્યદ અહમદ બરેલવી
અહમદીયા આંદોલન	(ઉલ્લેખ નથી)	મિર્જા ગુલામ અહમદ
રામકૃષ્ણ મિશન	1897	સ્વામી વિવેકાનન્દ
મિત્ર મેલા	1899	વિનાયક દામોદર સાવરકર, ગણેશ સાવરકર
અભિનવ ભારત	1904	વિનાયક દામોદર સાવરકર
ધ સર્વેન્ટ્સ ઓફ ઇન્ડિયા સોસાયટી	1905	ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે
મુસ્લિમ લીગ	1906	સલીમુલ્લાહ, આગા ખાઁ
સેવા સદન	1908	બહરામ એમ. માલાબારી, દીવાન દયારામ ગિડૂમલ
ભારત સ્ત્રી મંડળ	1910	સરલાબાઈ દેવી ચૌધરાની
ગદર પાર્ટી	1913	લાલા હરદયાળ, સોહન સિંહ ભાકના, કરતાર સિંહ સરાબા
હોમરૂલ લીગ	1916	બાળ ગંગાધર તિલક, એની બેસેન્ટ
ખિલાફત આંદોલન	1919	મુહમ્મદ અલી અને શૌકત અલી (અલી બંધુ)
ઓલ ઇન્ડિયા ટ્રેડ યુનિયન કોંગ્રેસ	1920	લાલા લાજપત રાય, નારાયણ મલ્હાર જોશી
આત્મ-સમ્માન આંદોલન	1920 નો દાયકો	ઈ.વી. રામાસામી નાયકર
વિશ્વ ભારતી	1921	રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
સ્વરાજ પાર્ટી	1923	ચિત્તરંજન દાસ, મોતીલાલ નેહરુ
ફોરવર્ડ બ્લોક	1939	સુભાષ ચંદ્ર બોસ
કાંગડી ગુરુકુલ વિશ્વવિદ્યાલય	(ઉલ્લેખ નથી)	સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ
નૌજવાન ભારત સભા	1926	ભગત સિંહ, યશપાલ, છબીલ દાસ

નોટ- કેટલાક ઇતિહાસકારોએ આત્મીય સભાની સ્થાપનાનું વર્ષ 1814 ઈ. માન્યું છે.

 પ્રમુખ વ્યક્તિઓના ઉપનામ

ઉપનામ	મુખ્ય વ્યક્તિ
વયોવૃદ્ધ પુરુષ	દાદાભાઈ નવરોજી
જન-નાયક	કર્પૂરી ઠાકુર
બિહાર કેસરી	ડૉ. શ્રીકૃષ્ણ સિંહ
સીમાંત ગાંધી	ખાન અબ્દુલ ગફ્ફાર ખાન
રાષ્ટ્રપિતા, બાપુ	મહાત્મા ગાંધી
શેર-એ-કાશ્મીર	શેખ મોહમ્મદ અબ્દુલ્લા
લોહ પુરુષ, ભારતનો બિસ્માર્ક, સરદાર	વલ્લભભાઈ પટેલ
શાંતિ પુરુષ	લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
પંજાબ કેસરી	લાલા લાજપત રાય
બંગાળ કેસરી	આશુતોષ મુખર્જી
દીનબંધુ	સી.એફ. એન્ડ્રૂઝ
લોકમાન્ય	બાલ ગંગાધર તિલક
લોકનાયક	જયપ્રકાશ નારાયણ
લોકહિતવાદી	ગોપાલહરિ દેશમુખ
દેશબંધુ	ચિત્તરંજન દાસ
રાજર્ષિ	પુરુષોત્તમદાસ ટંડન
બંગબંધુ	શેખ મુજીબુર્રહમાન
ગુરુદેવ	રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
ગુરુજી	એમ.એસ. ગોલવલકર
મહામના	પં. મદન મોહન માલવિયા
બિહાર વિભૂતિ	ડૉ. અનુગ્રહ નારાયણ સિંહા
સ્પેરો	મેજર જનરલ રાજેન્દ્ર સિંહ
ભારતીય ફિલ્મોના પિતામહ	ધુંડીરાજ ગોવિંદ ફાલ્કે
વિરોધાભાસોનું મિશ્રણ	મુહમ્મદ-બિન-તુગલક
વિધ્રોહી કવિ	કાઝી નઝરુલ ઇસ્લામ
મેન ઑફ ડેસ્ટિની	નેપોલિયન બોનાપાર્ટ
લિટિલ કોર્પોરલ	નેપોલિયન બોનાપાર્ટ
રાજાજી	ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારી
ભારતીય પુનર્જાગરણના પ્રભાત	રાજા રામમોહન રાય
કાશ્મીરનો અકબર	જૈન-ઉલ-આબિદીન
ભારતનો નેપોલિયન	સમુદ્રગુપ્ત
ભારતીય મેકિયાવેલી	ચાણક્ય
ફ્યુહરર	એડોલ્ફ હિટલર
ભારતનો શેક્સપિયર	મહાકવિ કાલિદાસ
મહાત્મા ગાંધીના પાંચમા પુત્ર	જમનાલાલ બજાજ
બ્લેક ગાંધી	માર્ટિન લૂથર કિંગ (જુનિયર)
લાલ, બાલ, પાલ	લાલા લાજપત રાય, બાલ ગંગાધર તિલક, બિપિન ચંદ્ર પાલ
નેતાજી	સુભાષ ચંદ્ર બોસ
ચાચા	જવાહરલાલ નેહરુ
તાઉ	ચૌધરી દેવીલાલ
શહીદ-એ-આઝમ	સરદાર ભગત સિંહ
ભારત કોકિલા	સરોજિની નાયડુ
કાયદે આઝમ	મુહમ્મદ અલી જિન્ના
દેશરત્ન/અજાતશત્રુ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
સ્વર કોકિલા	લતા મંગેશકર
વિશ્વકવિ, કવિગુરુ	રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
તૂતી-એ-હિન્દ	અમીર ખુસરો
બાબૂજી	જગજીવન રામ

ભારતીય સ્વતંત્રતા સેનાનીઓનાં વચનો અને નારાઓ

મુખ્ય વચનો અને નારાઓ	સંબંધિત મુખ્ય વ્યક્તિ
જન-ગણ-મન અધિનાયક જય હે!	રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
વંદે માતરમ્	બંકિમચંદ્ર ચટર્જી
વેદોની તરફ પાછા વળો	સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી
કર ન આપો	સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા	મુહમ્મદ ઈકબાલ
જય જવાન, જય કિસાન	લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી
સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે, હું તેને લઈને રહીશ.	બાળ ગંગાધર તિલક
સરફરોશી કી તમન્ના અબ હમારે દિલ મેં હૈ	રામપ્રસાદ બિસ્મિલ
ઈન્કલાબ ઝિંદાબાદ	ભગત સિંહ, હસરત મોહાની
મારો ફિરંગી કો	મંગલ પાંડે
સામ્રાજ્યવાદનો નાશ થાઓ	ભગત સિંહ
જય જગત	વિનોબા ભાવે
જય હિંદ	સુભાષ ચંદ્ર બોસ
સંપૂર્ણ ક્રાંતિ	જયપ્રકાશ નારાયણ
તુમ મુઝે ખૂન દો, મૈં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા	સુભાષ ચંદ્ર બોસ
વિજયી વિશ્વ તિરંગા પ્યારા	શ્યામલાલ ગુપ્તા 'પાર્ષદ'
દિલ્હી ચલો	સુભાષ ચંદ્ર બોસ
કરો યા મરો	મહાત્મા ગાંધી
મારા શરીર પર પડેલી એક-એક લાઠી બ્રિટિશ સરકારના શબપેટીમાં એક-એક ખીલીનું કામ કરશે.	લાલા લાજપત રાય
હે રામ!	મહાત્મા ગાંધી
ભારત છોડો	મહાત્મા ગાંધી
સાયમન કમિશન પાછું જાઓ/સાયમન ગો બેક	લાલા લાજપત રાય
હૂ લીવ્સ ઇફ ઇન્ડિયા ડાઇઝ	જવાહરલાલ નહેરુ
આરામ હરામ છે	જવાહરલાલ નહેરુ

✷ 'ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ'ના નારાનો વ્યાપકરૂપે પ્રયોગ/પ્રચલન ભગત સિંહે કર્યો હતો, પરંતુ આ નારાના મૂળ રચનાકાર હસરત મોહાની હતા.

✷ 'જય જવાન, જય કિસાન'નું સૂત્ર 1965ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધના સમયમાં પ્રચલિત થયું હતું.
✷ 'ભારત છોડો' અને 'સાઇમન કમિશન વાપસ જાઓ' નારાઓને ક્રમશઃ મહાત્મા ગાંધી અને લાલા લાજપત રાયે લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા.

ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના મુખ્ય અધિવેશનો 

આયોજન સ્થળ	આયોજન વર્ષ	અધિવેશનના અધ્યક્ષ	મહત્વપૂર્ણ તથ્યો/સંબંધિત ઘટનાઓ
મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)	1885 (પ્રથમ)	વ્યোমેશ ચંદ્ર બેનર્જી	પ્રથમ અધિવેશનમાં કુલ 72 પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો.
કલકત્તા	1886 (બીજું)	દાદાભાઈ નવરોજી	પ્રથમ પારસી અધ્યક્ષ.
મદ્રાસ	1887 (ત્રીજું)	બદરુદ્દીન તૈયબજી	પ્રથમ મુસ્લિમ અધ્યક્ષ.
ઇલાહાબાદ (વર્તમાન પ્રયાગરાજ)	1888 (ચોથું)	જ્યોર્જ યુલે	પ્રથમ અંગ્રેજ (યુરોપિયન) અધ્યક્ષ.
મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)	1889 (પાંચમું)	વિલિયમ વેડરબર્ન	-
કલકત્તા	1890	ફિરોઝ શાહ મહેતા	ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના આ અધિવેશનને કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયની પ્રથમ મહિલા સ્નાતક કાદમ્બિની ગાંગુલીએ સંબોધિત કર્યું હતું.
કલકત્તા	1896	રહીમતતુલ્લા એમ. સયાની	પ્રથમ વખત રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે 'વંદે માતરમ્' ગાયું હતું.
કલકત્તા	1901	દિનશૉ ઈ. વાચા	ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના કોઈ વાર્ષિક અધિવેશનમાં મહાત્મા ગાંધીએ પ્રથમ વખત ભાગ લીધો હતો.
બનારસ	1905	ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે	બંગ-ભંગ આંદોલનની આલોચના તથા વિદેશી વસ્તુઓના બહિષ્કારનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું.
કલકત્તા	1906	દાદાભાઈ નવરોજી	પ્રથમ વખત 'સ્વરાજ (સ્વશાસન)' શબ્દનો ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના મંચ પરથી પ્રયોગ.
સુરત	1907	ડો. રાસબિહારી ઘોષ	નરમ દળ તથા ગરમ દળના મધ્યે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું પ્રથમ વિભાજન.
મદ્રાસ	1908	ડો. રાસબિહારી ઘોષ	આ અધિવેશનમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના બંધારણનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.
કલકત્તા	1911	પં. બિશન નારાયણ ધર	પ્રથમ વખત 'જન-ગણ-મન' ગવાયું હતું.
મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)	1915	સત્યેન્દ્ર પ્રસન્ના સિંહા	તત્કાલીન મુંબઈના ગવર્નર વિલિંગડને ભાગ લીધો હતો.
લખનઉ	1916	અંબિકા ચરણ મજૂમદાર	નરમ દળ તથા ગરમ દળના મધ્યે એકીકરણ/ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ તથા મુસ્લિમ લીગમાં સમજૂતી.
કલકત્તા	1917	એની બેસેન્ટ	પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ.
અમૃતસર	1919	મોતીલાલ નહેરુ	આ અધિવેશનમાં જલિયાવાલા બાગ હત્યાકાંડ (નરસંહાર)ની સખત નિંદા કરવામાં આવી હતી.
નાગપુર	1920	સી. વિજયરાઘવાચારિયર	આ અધિવેશનમાં અસહયોગ આંદોલનના કાર્યક્રમનું અનુમોદન થયું.
કલકત્તા	1920 (વિશેષ સત્ર)	લાલા લાજપત રાય	-
ગયા (બિહાર)	1922	ચિત્તરંજન દાસ	-
દિલ્હી	1923 (વિશેષ સત્ર)	મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ	ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના સૌથી યુવા અધ્યક્ષ.
બેલગાંવ (કર્ણાટક)	1924	મહાત્મા ગાંધી	ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું એકમાત્ર અધિવેશન જેની અધ્યક્ષતા મહાત્મા ગાંધીએ કરી હતી.
કાનપુર	1925	સરોજિની નાયડુ	પ્રથમ ભારતીય મહિલા અધ્યક્ષ.
મદ્રાસ	1927	એમ.એ. અંસારી	પૂર્ણ સ્વાધીનતાની માંગ કરવામાં આવી અને સાયમન કમિશનના બહિષ્કારનો પ્રસ્તાવ પસાર થયો હતો.
કલકત્તા	1928	મોતીલાલ નહેરુ	-
લાહોર	1929	જવાહરલાલ નહેરુ	પૂર્ણ સ્વરાજની માંગ કરવામાં આવી હતી.
કરાચી	1931	સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ	આ અધિવેશનમાં ગાંધી-ઇરવિન કરારનું અનુમોદન કરવામાં આવ્યું હતું.
કલકત્તા	1933	નેલી સેનગુપ્તા	-
લખનઉ	1936	જવાહરલાલ નહેરુ	-
ફૈઝપુર (મહારાષ્ટ્ર)	1937	જવાહરલાલ નહેરુ	આ પ્રથમ એવું અધિવેશન હતું જે કોઈ ગામમાં આયોજિત થયું હતું.
હરિપુરા (ગુજરાત)	1938	સુભાષ ચંદ્ર બોઝ	આ અધિવેશનમાં રાષ્ટ્રીય નિયોજન સમિતિનું ગઠન કરવામાં આવ્યું હતું.
ત્રિપુરી (મધ્ય પ્રદેશ)	1939	સુભાષ ચંદ્ર બોઝ	આ અધિવેશનમાં સુભાષ ચંદ્ર બોઝે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદ પરથી રાજીનામું આપી દીધું હતું.
રામગઢ (ઝારખંડ)	1940	મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ	ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ પદ પર સતત 6 વર્ષો સુધી રહ્યા.
મેરઠ	1946	આચાર્ય જે.બી. કૃપલાની	સ્વતંત્રતાથી પૂર્વે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું અંતિમ અધિવેશન અને આચાર્ય જે.બી. કૃપલાની ભારતની આઝાદીના સમયે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધ્યક્ષ હતા.

પ્રારંભિક ભારતીય રાષ્ટ્રીય આંદોલન સંબંધિત મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યો 

• ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રથમ અધિવેશનમાં 72 સભ્યોએ ભાગ લીધો હતો.
• આ અધિવેશન મુંબઈમાં થયું હતું, જે પહેલા પૂનામાં યોજાવાનું હતું પરંતુ ત્યાં પ્લેગની બીમારી ફેલાવાને કારણે થઈ શક્યું નહોતું.
• આ અધિવેશનના અધ્યક્ષ ડબલ્યુ.સી. બેનર્જી હતા.
• બંકિમ ચંદ્ર ચેટર્જીએ કહ્યું હતું કે, કોંગ્રેસના લોકો પદોના ભૂખ્યા રાજકારણીઓ છે.
• બ્રિટિશ હાઉસ ઑફ કોમન્સની ચૂંટણી લડનાર સૌપ્રથમ ભારતીય દાદાભાઈ નવરોજી હતા, જેઓ લિબરલ પાર્ટીમાંથી ચૂંટણી જીત્યા હતા.
• 1906 ઈ. માં કલકત્તામાં થયેલા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના અધિવેશનની અધ્યક્ષતા દાદાભાઈ નવરોજીએ કરી હતી.
• દાદાભાઈ નવરોજીએ પ્રથમવાર 'સ્વરાજ' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
• 'પૉવર્ટી એન્ડ અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા' પુસ્તકના લેખક દાદાભાઈ નવરોજી છે.
• બાલ ગંગાધર તિલકે મહારાષ્ટ્રમાં ગણપતિ ઉત્સવ તથા શિવાજી ઉત્સવ નામના તહેવારો શરૂ કર્યા.
• કર્ઝને 19 જુલાઈ, 1905ના રોજ બંગાળના વિભાજનની જાહેરાત કરી.
• બંગાળ વિભાજનના વિરોધમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે કલકત્તાના ટાઉન હૉલમાં 1905 ઈ. માં સ્વદેશી આંદોલન શરૂ કર્યું. આ દરમિયાન રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પ્રસિદ્ધ ગીત 'આમાર સોનાર બાંગ્લા' લખ્યું.
• 16 ઑક્ટોબર, 1905ના રોજ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા સમગ્ર બંગાળમાં શોક દિવસ મનાવવામાં આવ્યો.
• બંગાળ વિભાજનનું મુખ્ય કારણ વાસ્તવમાં બંગાળમાં ઉત્પન્ન રાષ્ટ્રીય ચેતનાને નષ્ટ કરવું હતું.
• વર્ષ 1911 ઈ. માં હાર્ડિંગ દ્વારા બંગાળ વિભાજન રદ કરી દેવાયું. બિહાર અને ઓડિશાને બંગાળથી અલગ કરી દેવાયા તથા અસમને એક અલગ પ્રાંત બનાવી દેવાયો.
• દાદા ભાઈ નવરોજીના નેતૃત્વમાં કૉંગ્રેસે ડિસેમ્બર 1906 ઈ. માં કલકત્તામાં ભારતીય લોકોના ઉદ્દેશ્યના રૂપમાં "સ્વરાજ"ને અપનાવ્યું.
• 30 ડિસેમ્બર, 1906ના રોજ સલીમુલ્લાહ તથા આગા ખાને ઢાકામાં મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના કરી હતી.
• તિલક, લાજપત રાય અને બિપિન ચંદ્ર પાલે ચરમપંથીઓનું નેતૃત્વ કર્યું, જ્યારે ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેએ નરમપંથીઓનું નેતૃત્વ કર્યું.
• વેલેન્ટાઇન શિરોલે બાલ ગંગાધર તિલકને ભારતીય અશાંતિના જનક કહ્યા હતા.
• સૂરત સત્ર (1907 ઈ.) માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના બે જૂથો (નરમપંથી અને ગરમ દળ) માં વિભાજિત થવાની ઘટનાને સૂરત વિભાજન કહેવામાં આવે છે.
• ૧૯૦૮ ઇ.માં અંગ્રેજોએ કેસરી અખબાર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને તિલકને ગિરફ્તાર કરીને છ વર્ષ માટે માંડલે જેલ (બર્મા)માં દેશનિકાલ કર્યા.
• ૧૯૦૮ ઇ.માં મુસ્લિમ લીગના અમૃતસર અધિવેશનમાં મુસ્લિમ લીગે પૃથક્ક નિર્વાચન મંડળની માંગ કરી હતી.
• મોર્લે-મિન્ટો સુધારાઓ વર્ષ ૧૯૦૯ ઇ.માં તે સમયગાળા દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. આ સમયે મિન્ટો ભારતના વાઇસરોય હતા. આ સુધારાઓ દ્વારા મુસલમાનો માટે એક અલગ ચૂંટણી પ્રણાલીની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.
• ગદર પાર્ટીની સ્થાપના ૧૯૧૩ ઇ.માં લાલા હરદયાળ અને સોહન સિંહ ભાકણાએ સેન ફ્રાંસિસ્કો (યુ.એસ.એ.)માં કરી હતી.
• કામાગાટામારૂ પ્રકરણ ૧૯૧૪ ઇ.માં ઘટિત થયું હતું. આ પ્રકરણ હેઠળ ૧૯૧૪ ઇ.માં કેટલાક ભારતીય લોકોના કેનેડામાં પ્રવેશ પરના પ્રતિબંધને લઈને આંદોલન થયું હતું.
• ઇન્ડિયન હોમ રૂલ લીગની સ્થાપના બાળ ગંગાધર તિલકે ૨૮ એપ્રિલ, ૧૯૧૬ ના રોજ પુણેમાં અને સપ્ટેમ્બર ૧૯૧૬ માં, એની બેસેન્ટે કરી હતી.
• લખનઉ પેક્ટ (૧૯૧૬ ઇ.) હેઠળ મુસ્લિમ લીગ અને કોંગ્રેસ બંને ૧૯૧૬ માં લખનઉમાં મળ્યા, જ્યાં તેમણે લખનઉ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.
• ઓગસ્ટ ઘોષણા (૧૯૧૭ ઇ.) હેઠળ ભારતનું નિયંત્રણ ધીમે ધીમે ભારતીય લોકોને હસ્તાંતરિત કરવાનો વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.