મધ્યકાલીન ભારતનો ઈતિહાસ

અનુક્રમણિકા (Table of Contents)

• ૧. ઈસ્લામ ધર્મનો ઉદય અને મહત્ત્વની ઘટનાઓ
• ૨. ઈસ્લામ ધર્મના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને ગ્રંથો
• ૩. અરબ અને તુર્ક આક્રમણ (મુહમ્મદ બિન કાસિમ)
• ૪. મહમૂદ ગઝનવી અને સોમનાથ પર આક્રમણ
• ૫. મુહમ્મદ ગૌરી અને તરાઈનનું યુદ્ધ
• ૬. મધ્યકાલીન વિદ્વાનો અને સાહિત્યિક રચનાઓ

---

૧. ઈસ્લામ ધર્મનો ઉદય અને મહત્ત્વની ઘટનાઓ

• પ્રવર્તક: હઝરત મોહમ્મદ સાહેબ (જન્મ: 570 ઈ., મક્કા).
• 610 ઈ.માં 'હીરા' નામની ગુફામાં અલ્લાહનો સંદેશ પ્રાપ્ત થયો.
• હિજરત: 622 ઈ.માં મક્કાથી મદીના તરફ પ્રયાણ, જેનાથી 'હિજરી સંવત'ની શરૂઆત થઈ.
• મોહમ્મદ સાહેબના નિધન પછી ઈસ્લામ શિયા અને સુન્ની એમ બે ભાગમાં વહેંચાયો.
• પ્રથમ ચાર ખલીફા (ખુલ્ફા-એ-રાશિદીન): અબુબક્ર, ઉમર, ઉસ્માન અને અલી.

૨. ઈસ્લામ ધર્મના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને ગ્રંથો

• કુરાન: અલ્લાહના સંદેશાઓનો પવિત્ર સંગ્રહ.
• હદીસ: મોહમ્મદ સાહેબના ઉપદેશો અને જીવનશૈલીનું વર્ણન.
• મુખ્ય વિશેષતાઓ: એકેશ્વરવાદ (અલ્લાહ એક છે), મૂર્તિ પૂજાનો વિરોધ, સમાનતાનો સિદ્ધાંત અને પુનર્જન્મમાં અવિશ્વાસ.

૩. અરબ અને તુર્ક આક્રમણ (મુહમ્મદ બિન કાસિમ)

• ભારત પર સૌપ્રથમ મુહમ્મદ બિન કાસિમે 711/712 ઈ.માં સિંધ પર વિજય મેળવ્યો.
• આક્રમણ સમયે સિંધ પર રાજા દાહિરનું શાસન હતું.
• ભારતમાં સૌપ્રથમ જઝિયા કર મુહમ્મદ બિન કાસિમે લગાવ્યો હતો.
• તુર્ક આક્રમણની શરૂઆત 986 ઈ.માં સુબુક્તગીન દ્વારા થઈ હતી.

૪. મહમૂદ ગઝનવી અને સોમનાથ પર આક્રમણ

• મહમૂદ ગઝનીએ ભારત પર કુલ 17 વાર આક્રમણ કર્યું.
• તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતની ધન-દોલત લૂંટવાનો હતો.
• 1025-26 ઈ.માં ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ સોમનાથ મંદિર પર આક્રમણ કર્યું અને લૂંટ ચલાવી.
• તેને 'બુતશિકન' (મૂર્તિભંજક) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

૫. મુહમ્મદ ગૌરી અને તરાઈનનું યુદ્ધ

• મુહમ્મદ ગૌરીને ભારતમાં મુસ્લિમ સામ્રાજ્યનો વાસ્તવિક સ્થાપક માનવામાં આવે છે.
• 1191 ઈ.: તરાઈનનું પ્રથમ યુદ્ધ (પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ સામે હાર).
• 1192 ઈ.: તરાઈનનું દ્વિતીય યુદ્ધ (વિજય મેળવ્યો અને ભારતમાં સત્તા સ્થાપી).
• તેના સેનાપતિ બખ્તિયાર ખિલજીએ નાલંદા અને વિક્રમશીલા વિશ્વવિદ્યાલયોનો નાશ કર્યો હતો.

૬. મધ્યકાલીન વિદ્વાનો અને સાહિત્યિક રચનાઓ

• અલબિરુની: 'કિતાબ-ઉલ-હિન્દ' ના લેખક અને પુરાણોનો અભ્યાસ કરનાર પ્રથમ મુસ્લિમ.
• ફિરદૌસી: 'શાહનામા' ના રચયિતા.
• ચચનામા: અરબોના સિંધ વિજયની માહિતી આપતું પુસ્તક.
• મુહમ્મદ ગૌરીની સાથે સૂફી સંત શેખ મુઈનુદ્દીન ચિશ્તી ભારત આવ્યા હતા.

મધ્યકાલીન ભારતનો ઈતિહાસ

ઈસ્લામ ધર્મનો ઉદય

• ઈસ્લામ ધર્મના પ્રવર્તક હઝરત મોહમ્મદ સાહેબ માનવામાં આવે છે. તેમનો જન્મ 570 ઈ.માં મક્કા નગરમાં કુરૈશ જનજાતિના હાશિમ વંશમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ અબ્દુલ્લા તથા માતાનું નામ આમીના, દાદાનું નામ અલ-મુત્તલિબ તથા પાલનકર્તા કાકાનું નામ અબુ તાલિબ હતું. તેમની પત્નીનું નામ ખદીજા હતું અને તેમની એકમાત્ર સંતાન પુત્રી ફાતિમા હતી, જેમના લગ્ન અલી સાથે થયા.

• 610 ઈ.માં, મક્કાની નજીક સ્થિત 'હીરા' નામની પહાડી ગુફા પર તેમને જિબ્રાઈલ અથવા (ગેબ્રિયલ) નામના ફરિશ્તા દ્વારા અલ્લાહનો સંદેશ પ્રાપ્ત થયો.આ સંદેશ હતો 'અલ્લાહ એકમાત્ર ઈશ્વર છે, મોહમ્મદ તેના રસૂલ (સંદેશવાહક) છે'.તેમના વિચારોનો પ્રચાર એકેશ્વરવાદ પર આધારિત હતો.તેમના વિચારોનો વિરોધ કરનારા બહુદેવવાદી અને મૂર્તિપૂજક કટ્ટરપંથીઓએ તેમને જાનથી મારી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો.આ કારણોસર તેમણે 622 ઈ.માં મક્કાથી મદીના તરફ પ્રયાણ કર્યું. આ ઘટનાને 'હિજરત' કહેવામાં આવ્યું અને આનાથી જ ઈસ્લામી કેલેન્ડર 'હિજરી સંવત'ની શરૂઆત થઈ. મદીનામાં સ્થાનિક લોકોએ તેમનું સ્વાગત કર્યું અને તેમની સાથે મક્કાથી આવેલા અનુયાયીઓને 'મુહાજિર' કહેવામાં આવ્યું.

• મદીનામાં મોહમ્મદ સાહેબની સ્થિતિ મજબૂત થઈ અને સમય જતાં તેઓ ફરી મક્કા પાછા ફર્યા તથા સંપૂર્ણ ક્ષેત્રને ઈસ્લામના સિદ્ધાંતોથી પ્રભાવિત કર્યું. 632 ઈ.માં તેમના નિધન સુધીમાં લગભગ સંપૂર્ણ અરબ ઈસ્લામ ધર્મનો સ્વીકાર કરી ચૂક્યું હતું. તેમણે પોતાના ઉત્તરાધિકારીની પસંદગી ન કરી, જેના કારણે તેમના પછી નેતૃત્વને લઈને મતભેદ ઉત્પન્ન થયો અને ઈસ્લામ બે મુખ્ય સંપ્રદાયો - શિયા અને સુન્ની, માં વિભાજિત થઈ ગયો. 

• શરૂઆતમાં સુન્ની મતાનુયાયીઓને સત્તા મળી, જેમના પ્રથમ ત્રણ ખલીફા અનુક્રમે અબુબક્ર (632-34 ઈ.), ઉમર (634-44 ઈ.), અને ઉસ્માન (644-56 ઈ.) બન્યા. ત્યારબાદ શિયા અનુયાયીઓના સમર્થનથી અલી (656-61 ઈ.) ખલીફા નિયુક્ત થયા. આ ચારેયને 'ખુલ્ફા-એ-રાશિદીન' અથવા સાચા માર્ગદર્શિત ખલીફા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

• ઈસ્લામ ધર્મના મુખ્ય સિદ્ધાંતો બે ગ્રંથો - કુરાન અને હદીસમાં સમાયેલા છે. કુરાન, અલ્લાહના તે સંદેશાઓનો સંગ્રહ છે જે જિબ્રાઈલ દ્વારા મોહમ્મદ સાહેબને પ્રાપ્ત થયા હતા. તેનો સંગ્રહ અબુબકરના શાસનકાળમાં થયો. કુરાન અરબી શબ્દ 'કરા' માંથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ છે 'વાંચવામાં આવ્યું' અથવા 'ઉચ્ચારણ કરવામાં આવ્યું'.

• સુન્નત તે આચારસંહિતા છે, જે મોહમ્મદ સાહેબના વ્યક્તિગત જીવન અને આચરણથી સંબંધિત છે. જ્યારે હદીસ માં તેમના ઉપદેશો, જીવનશૈલી અને નૈતિક શિક્ષણનું વર્ણન મળે છે. હદીસમાં સુન્નત પણ સમાવિષ્ટ છે.

• ઈસ્લામ ધર્મની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
  1. ફક્ત એક ઈશ્વર (અલ્લાહ)ની ઉપાસના કરવી.
  2. સમતા અને સમાનતાના સિદ્ધાંતોનું પાલન કરાવવું.
  3. પયગંબરોની પરંપરામાં આસ્થા રાખવી.
  4. પૂર્ણ વિશ્વાસ અને સમર્પણની ભાવના રાખવી.
  5. કર્તવ્ય પાલનને સર્વોચ્ચ માન્યતા આપવી.
  6. મૂર્તિ પૂજાનો વિરોધ કરવો.
  7. પુનર્જન્મની અવધારણામાં વિશ્વાસ ન રાખવો.
  8. સ્વતંત્ર ઈચ્છા પર સીમિત વિશ્વાસ રાખવો, કારણ કે ઈસ્લામ અનુસાર બધું જ અલ્લાહની ઈચ્છા પર નિર્ભર છે.
• આથી, ઈસ્લામ એક આધ્યાત્મિક, નૈતિક અને સામાજિક ધર્મ છે જે જીવનના દરેક પાસાને ઈશ્વરીય માર્ગદર્શન હેઠળ માને છે.

અરબ અને તુર્ક આક્રમણ

• 'ચચનામા' પુસ્તકમાંથી આપણને અરબોના સિંધ પરના આક્રમણની જાણકારી મળે છે.
• ભારત પર સૌથી પહેલા મુહમ્મદ બિન કાસિમ (અરબી) એ 711 ઈ.માં સિંધ પર આક્રમણ કર્યું અને વિજય મેળવ્યો. (કેટલાક સ્રોતો અનુસાર, 712 ઈ. માનવામાં આવે છે).
• આક્રમણ સમયે સિંધ પર દાહિરનું શાસન હતું. સિંધ પર આક્રમણ કરવાનો આદેશ અરબના સૂબેદાર અલ-હજ્જાજે આપ્યો હતો.
• મુહમ્મદ બિન કાસિમે 712 ઈ.માં સિંધુવાસીઓ પર સૌપ્રથમ જઝિયા કર લગાવ્યો હતો.
• ભારત પર અરબોના આક્રમણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ધન-દોલત લૂંટવો તથા ઈસ્લામ ધર્મનો પ્રચાર કરવો હતો.
• અરબોએ સિંધમાં ઊંટ પાલન અને ખજૂરની ખેતીનો પણ પ્રચલન કર્યું.
• ભારત પર પહેલું તુર્ક આક્રમણ સુબુક્તગીને 986 ઈ.માં કર્યું હતું, જે ગઝની સામ્રાજ્યના સ્થાપક અલ્પતગીનનો ગુલામ હતો.

મહમૂદ ગઝનવી (ગઝની)

• મહમૂદ ગઝનીનો જન્મ 971 ઈ.માં થયો હતો.
• મહમૂદ ગઝનીના પિતાનું નામ સુબુક્તગીન હતું. તે 998 ઈ.માં રાજગાદી પર બેઠો.
• મહમૂદ ગઝનવીએ ભારત પર 17 વાર આક્રમણ કર્યું હતું.
• મહમૂદ ગઝનીએ ભારત પર પહેલું આક્રમણ 1000 ઈ.માં કર્યું. તેના આક્રમણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પણ ધન લૂંટવાનો હતો.
• મહમૂદ ગઝની એક મૂર્તિભંજક આક્રમણકારી હતો. મહમૂદ ગઝનીએ 1001 ઈ.માં વૈહિન્દના પ્રથમ યુદ્ધમાં રાજા જયપાલને હરાવ્યો હતો. 
• 1008 ઈ.માં તેણે વૈહિન્દના દ્વિતીય યુદ્ધમાં રાજા આનંદપાલને હરાવ્યો હતો.
• મહમૂદ ગઝનીએ 1025-26 ઈ. દરમિયાન સોમનાથના શિવ મંદિર (સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત) પર આક્રમણ કર્યું.
• મહમૂદ ગઝનીનું ભારત પર અંતિમ આક્રમણ 1027 ઈ.માં જાટો વિરુદ્ધ હતું.
• મહમૂદ ગઝનીને બુતશિકન (મૂર્તિભંજક)ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
• મહમૂદ ગઝનીએ ગઝનીમાં એક વિશ્વવિદ્યાલય પણ સ્થાપિત કર્યું હતું.
• અલબિરુની, ફિરદૌસી, ઉત્બી તથા ફર્રુખી જેવા વિદ્વાનો મહમૂદ ગઝનીના દરબારમાં રહેતા હતા.
• અલબિરુની મુખ્યત્વે અરબી ભાષામાં લખતો હતો અને તે પુરાણોનો અભ્યાસ કરનાર પ્રથમ મુસ્લિમ હતો.
• શાહનામાની રચના ફિરદૌસીએ કરી તથા કિતાબ-ઉલ-હિન્દની રચના અલબિરુનીએ કરી. આ બંને મહમૂદ ગઝનીની સાથે ભારત આવ્યા હતા.
• મહમૂદ ગઝનીનું મૃત્યુ 1030 ઈ.માં થયું.

મુહમ્મદ ગૌરી

• મુહમ્મદ ગૌરીના ભારત પર આક્રમણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતમાં મુસ્લિમ રાજ્યની સ્થાપના કરવાનો હતો.
• મુહમ્મદ ગૌરીએ ભારત પર પહેલું આક્રમણ 1175 ઈ.માં મુલ્તાન પર કર્યું તથા બીજું આક્રમણ 1178 ઈ.માં પાટણ (ગુજરાત) પર કર્યું. પાટણના શાસક ભીમ દ્વિતીયે મુહમ્મદ ગૌરીને ખરાબ રીતે હરાવ્યો હતો. આ મુહમ્મદ ગૌરીની ભારતમાં પ્રથમ હાર હતી.
• 1191 ઈ.માં મુહમ્મદ ગૌરી અને પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ વચ્ચે તરાઈનનું પ્રથમ યુદ્ધ થયું હતું. આ યુદ્ધમાં મુહમ્મદ ગૌરીની હાર થઈ હતી.
• 1192 ઈ.માં તરાઈનના દ્વિતીય યુદ્ધમાં મુહમ્મદ ગૌરી વિજયી રહ્યો હતો.
• આ યુદ્ધ પછી ગૌરીએ ભારતમાં મુસ્લિમ સામ્રાજ્યની નીંવ નાખી અને તેથી તેને ભારતમાં મુસ્લિમ સામ્રાજ્યનો વાસ્તવિક સંસ્થાપક કહેવામાં આવે છે.
• મુહમ્મદ ગૌરી અને જયચંદ વચ્ચે 1194 ઈ.માં ચંદાવર (કન્નૌજ)નું યુદ્ધ થયું. આ યુદ્ધમાં મુહમ્મદ ગૌરીની જીત થઈ.
• આ યુદ્ધમાં વિજય પછી ગૌરીએ જે સિક્કાઓ બહાર પાડ્યા તેના પર એક તરફ દેવી લક્ષ્મીની આકૃતિ બનેલી હતી તથા બીજી તરફ અરબી ભાષામાં કલમા કોતરેલો હતો.
• મુહમ્મદ ગૌરીના સેનાપતિ બખ્તિયાર ખિલજીએ નાલંદા (1193 ઈ.) અને વિક્રમશીલા વિશ્વવિદ્યાલયો (1200 ઈ.)નો નાશ કર્યો હતો.
• મુહમ્મદ ગૌરીની સાથે આવનાર પ્રથમ સૂફી સંત શેખ મુઈનુદ્દીન ચિશ્તી હતા.
• મુહમ્મદ ગૌરીની હત્યા 1206 ઈ.માં થઈ.